وقتی کودک عصبانی می‌شود چه کنیم؟ ۵ بازی برای مدیریت خشم

به گزارش رکنا، نخستین واکنش بعضی والدین این است که بگویند: اینقدر عصبانی نباش یا اگر ادامه بدهی، تنبیه می‌شوی اما خشم با دستور خاموش نمی‌شود. کودک باید به تدریج یاد بگیرد احساس خود را بشناسد، علت آن را بیان کند و به جای کتک زدن، فریاد کشیدن یا پرتاب کردن وسایل، رفتار دیگری انتخاب کند.

خشم کودک همیشه به معنای لجبازی نیست

خشم یکی از احساسات طبیعی انسان است. کودکان ممکن است هنگام خستگی، گرسنگی، شکست در یک بازی، پایان زمان استفاده از تلفن همراه یا روبرو شدن با یک محدودیت عصبانی شوند.

گاهی نیز آنچه والدین لجبازی می‌بینند، نتیجه ناتوانی کودک در تحمل ناکامی، تغییر برنامه یا بیان خواسته است.

راس گرین، روانشناس بالینی کودک و طراح مدل «راه حل های مشارکتی و پیشگیرانه»، رفتارهای چالش برانگیز را نشانه ای از مشکلات حل نشده یا مهارت هایی می داند که هنوز به اندازه کافی رشد نکرده اند.

از نگاه این رویکرد، بهتر است والد به جای پرسیدن «چرا این قدر بدرفتاری می‌کند؟» بپرسد:

چه موقعیتی برای کودک دشوار شده است؟

آیا این رفتار در زمان مشخصی تکرار می‌شود؟

کودک در کدام مهارت به کمک نیاز دارد؟

آیا انتظار ما با سن و توانایی او متناسب است؟

شناخت علت رفتار به معنای نادیده گرفتن آن نیست. کودک حق دارد عصبانی باشد، اما اجازه ندارد به خودش، دیگران یا وسایل آسیب بزند.

احساس را بپذیرید؛ برای رفتار حد بگذارید

جان گاتمن، روانشناس و پژوهشگر روابط خانوادگی، روشی را با عنوان مربیگری هیجان مطرح کرده است. این روش شامل شناخت احساس کودک، گوش دادن همدلانه، نام گذاری هیجان، تعیین حد و کمک به حل مسئله است.

والد می‌تواند بگوید:

«می‌فهمم از تمام شدن بازی عصبانی هستی. عصبانی بودن اشکالی ندارد، اما اجازه نمی‌دهم کنترل را پرت کنی.»

در این جمله، احساس کودک انکار نشده، ولی حد رفتاری نیز روشن است. پذیرش احساس با تسلیم شدن در برابر خواسته کودک تفاوت دارد.

در اوج عصبانیت چه کنیم؟

زمانی که کودک کاملا برآشفته است، سخنرانی، بازخواست و توضیح طولانی معمولا مؤثر نیست. در این وضعیت بهتر است:

ابتدا امنیت کودک و اطرافیان حفظ شود.

وسایل خطرناک از دسترس خارج شوند.

والد با صدایی آرام و جمله هایی کوتاه صحبت کند.

کودک به تماس بدنی یا حرف زدن مجبور نشود.

گفت و گوی اصلی به بعد از آرام شدن موکول شود.

یک جمله مناسب می‌تواند این باشد:می‌بینم خیلی عصبانی هستی. نمی‌گذارم کسی را بزنی. من اینجا می‌مانم تا آرام تر شوی.

پس از کاهش شدت هیجان می‌توان درباره اتفاق، احساس کودک و راه حل دفعه بعد صحبت کرد. راهنمای CDC نیز توصیه می‌کند ابتدا امنیت حفظ شود و آموزش هیجان زمانی انجام شود که والد و کودک آرام تر شده اند.

چرا باید مهارت کنترل خشم را در قالب بازی تمرین کرد؟

کودک در زمان آرامش بهتر می‌تواند یک رفتار تازه را یاد بگیرد. بازی، موقعیتی کم فشار برای تمرین اشتباه کردن، انتخاب راه حل و تکرار مهارت فراهم می‌کند.

کارولین وبستر استراتن، روانشناس بالینی و بنیان گذار برنامه پژوهش محور سال های شگفت انگیز، بر بازی، الگو سازی، توجه مثبت و آموزش متناسب با مرحله رشد کودک تأکید دارد.

بازی های زیر با الهام از اصول مربیگری هیجان، تمرین رفتاری و حل مسئله مشارکتی طراحی شده اند.   

بازی اول: چراغ راهنمای خشم

سه دایره قرمز، زرد و سبز روی کاغذ بکشید.

چراغ قرمز: توقف؛ دست ها، پاها و وسایل باید امن بمانند.

چراغ زرد: احساس و علت آن را نام ببر.

چراغ سبز: یک راه امن انتخاب کن.

در مرحله سبز، کودک می‌تواند یکی از این گزینه ها را انتخاب کند:

درخواست کمک

فاصله گرفتن از موقعیت

چند نفس آهسته و راحت

نوشیدن آب

گفتن خواسته با جمله

رفتن به فضای آرام

والد و کودک می‌توانند نقش ها را عوض کنند. گاهی والد نقش فرد عصبانی را بازی کند و کودک راهنمای چراغ خشم باشد.

بازی دوم: نمایش عروسکی یک دعوا

با دو عروسک موقعیتی آشنا بسازید؛ برای مثال، یک عروسک بدون اجازه اسباب بازی دیگری را برمی‌دارد.

از کودک بپرسید:

این عروسک چه احساسی دارد؟

از کجا فهمیدی عصبانی است؟

به جای زدن چه می‌تواند بگوید؟

اگر طرف مقابل گوش نداد از چه کسی کمک بگیرد؟

جمله هایی مانند «من هنوز با آن بازی می‌کنم»، «لطفا پسش بده» یا «از این کار ناراحت شدم» را در قالب نمایش تمرین کنید.

هدف، حفظ کردن یک جمله نیست؛ کودک باید تجربه کند که برای بیان مخالفت، راه هایی غیر از فریاد و ضربه وجود دارد.

بازی سوم: جعبه راه های آرام شدن

چند کارت تصویری تهیه کنید و روی هر کارت یک راه آرام شدن را بکشید:

درخواست آغوش

نشستن در فضای آرام

فشار دادن توپ نرم

گوش دادن به موسیقی

کمی راه رفتن

کشیدن نقاشی

نوشیدن آب

نفس آهسته

صحبت با یک بزرگسال

کارت ها را داخل یک جعبه بگذارید. در زمان آرامش، موقعیت های فرضی بسازید و از کودک بخواهید یک کارت مناسب انتخاب کند.

همه کودکان با یک روش آرام نمی‌شوند. ممکن است کودکی از آغوش گرفتن استقبال کند و کودک دیگری در همان لحظه به فاصله نیاز داشته باشد. هیچ کارت یا تمرینی نباید با اجبار اجرا شود.

بازی چهارم: کارآگاه خشم

پس از پایان یک موقعیت دشوار، از کودک بخواهید نقش کارآگاه را بازی کند و سه سرنخ را پیدا کند:

پیش از عصبانیت چه اتفاقی افتاد؟

بدن چه علامتی نشان داد؟

چه کمکی می‌توانست مانع شدید تر شدن خشم شود؟

نشانه های بدنی ممکن است شامل گرم شدن صورت، تند شدن ضربان قلب، فشار دادن فک، گره کردن مشت یا احساس سنگینی در شکم باشند.

هدف این نیست که والد پاسخ ها را به کودک تلقین کند. از جمله هایی مانند «فکر می‌کنم ناراحت شدی؛ درست حدس زدم؟» استفاده کنید تا کودک فرصت اصلاح یا توضیح داشته باشد.

بازی پنجم: تمرین رفتار جایگزین

آلن کازدین، استاد روان شناسی و روان پزشکی کودک در دانشگاه ییل، در روش آموزش والدین خود بر ساختن «رفتار مثبت جایگزین» تأکید می‌کند.

گفتن «داد نزن» فقط رفتار ممنوع را مشخص می‌کند. کودک باید بداند به جای آن چه کاری انجام دهد.

برای نمونه:

به جای زدن: بگو عصبانی هستم.

به جای پرتاب وسیله: آن را روی زمین بگذار و کمک بخواه.

به جای گرفتن اسباب بازی: درخواست نوبت کن.

به جای فریاد: خواسته ات را با صدای معمولی تکرار کن.

این رفتارها را با بازی نقش تمرین کنید و وقتی کودک رفتار جایگزین را انجام داد، همان لحظه و به طور مشخص او را تحسین کنید:

«دیدم عصبانی شدی، اما به جای زدن گفتی کمک می‌خواهم. این انتخاب خوبی بود.»

تحسین دقیق، از عبارتی کلی مانند «بچه خوبی باش» مؤثرتر است؛ زیرا کودک می‌فهمد کدام رفتارش مورد توجه قرار گرفته است.

تمرین ها را با سن کودک هماهنگ کنید

سن کودک | روش مناسب تر

۳ تا ۵ سال | تصاویر ساده، عروسک، دو انتخاب کوتاه و الگو سازی والد

۶ تا ۹ سال | بازی نقش، شناخت نشانه های بدنی و انتخاب چند راه حل

۱۰ تا ۱۲ سال | بررسی محرک ها، یادداشت موقعیت ها و حل مسئله مشترک

نوجوانان | گفت و گوی محترمانه، مشارکت در تصمیم گیری و حفظ حریم شخصی

برای نوجوانان نباید از لحن کودکانه استفاده کرد. بهتر است والد بپرسد:وقتی عصبانی می‌شوی، دوست داری من چه کمکی بکنم و چه کاری نکنم؟

چگونه از تکرار انفجارهای خشم پیشگیری کنیم؟

مدیریت خشم فقط به واکنش پس از شروع عصبانیت محدود نمی‌شود. بعضی اقدام های پیشگیرانه عبارت اند از:

داشتن برنامه نسبتا منظم برای خواب و غذا

اطلاع دادن پیش از پایان بازی یا تغییر فعالیت

بیان کوتاه و روشن انتظارها

اختصاص زمانی برای بازی مشترک

توجه به خستگی، اضطراب و اضافه بار حسی

تحسین رفتارهای آرام و همکاری های کوچک

نشان دادن شیوه سالم ابراز خشم توسط والد

والدی که می‌گوید الان عصبانی ام؛ کمی مکث می‌کنم و بعد صحبت می‌کنیم، الگویی واقعی از مدیریت هیجان در اختیار کودک می‌گذارد.   

چه زمانی به روان شناس کودک مراجعه کنیم؟

عصبانیت های گاه به گاه می‌توانند بخشی از رشد طبیعی کودک باشند؛ اما در شرایط زیر بهتر است از روان شناس کودک یا پزشک کمک گرفته شود:

عصبانیت ها شدید، طولانی یا بسیار مکررند.

کودک به خودش یا دیگران آسیب می‌زند.

رفتار او موجب اختلال جدی در خانه یا مدرسه شده است.

تغییر رفتار ناگهانی و بدون علت مشخص بوده است.

کودک هم زمان در خواب، یادگیری، ارتباط یا کنترل تکانه مشکل دارد.

رفتار پس از یک حادثه ترسناک یا تغییر مهم آغاز شده است.

اجرای منظم راهکارهای معمول تغییری ایجاد نکرده است.

هدف این نیست که کودک دیگر هرگز عصبانی نشود. خشم احساسی طبیعی است؛ مهارتی که باید آموخته شود، شناخت این احساس و بیان آن بدون آسیب زدن است.

این یادگیری با یک تمرین کوتاه کامل نمی‌شود، بلکه به رابطه امن، الگوی رفتاری والد و تمرین مداوم نیاز دارد.

منابع پیشنهادی برای اطلاعات بیشتر

مرکز Lives in the Balance و رویکرد راس گرین

مقدمه ای بر مربیگری هیجان در مؤسسه گاتمن

روش آموزش والدین آلن کازدین

برنامه سال های شگفت انگیز و کارولین وبستر استراتن

راهنمای مربیگری هیجان برای والدین در CDC

یادداشت پزشکی: این مطلب با هدف آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین ارزیابی یا درمان تخصصی نیست.