چرا بعضی بچه ها از درس فرار می کنند؟ مشکل تنبلی نیست + پیشنهادهای کاربردی برای پدر و مادرها

اضطراب عملکرد؛ وقتی نمره تبدیل به ارزش انسان می شود

یکی از دلایل مهم فرار از درس، اضطراب عملکرد است. در این حالت، کودک فقط نگران یک امتحان نیست؛ او احساس می کند نتیجه امتحان درباره ارزش شخصی او قضاوت خواهد کرد. برای یک کودک مضطرب، نمره پایین فقط یک عدد نیست؛ ممکن است در ذهن او تبدیل شود به این معنا که من شکست خوردم، من به اندازه کافی خوب نیستم یا دیگران از من ناامید می شوند. این نوع نگاه، فشار زیادی ایجاد می کند.

پژوهش های بین المللی نشان داده اند اضطراب تحصیلی در بسیاری از کشورها با کاهش عملکرد آموزشی همراه است. در گزارش های PISA، دانش آموزانی که اضطراب بیشتری درباره آزمون ها دارند، حتی با وجود آمادگی کافی، بیشتر احساس ناتوانی و نگرانی می کنند.

کمال گرایی؛ دشمن پنهان دانش آموزان موفق

جالب اینجاست که همیشه کودکانی که از درس فرار می کنند، دانش آموزان ضعیف نیستند. گاهی اتفاقاً دانش آموزان بسیار توانمند، بیشتر در معرض این مشکل هستند. کودک کمال گرا با خودش می گوید یا باید عالی باشم یا شکست خورده ام. او ممکن است ساعت ها به شروع یک تکلیف فکر کند، اما شروع نکند، چون می ترسد نتیجه کامل نباشد. در ظاهر، این کودک کاری انجام نمی دهد؛ اما در ذهنش درگیر جنگی شدید با ترس از اشتباه است. روانشناسانی مانند کارول دوک، پژوهشگر حوزه ذهنیت رشد، تأکید کرده اند که وقتی کودکان توانایی های خود را ثابت و غیرقابل تغییر تصور کنند، بیشتر از شکست می ترسند و از چالش ها دوری می کنند. در مقابل، نگاه رشد محور به آنها کمک می کند اشتباه را بخشی از یادگیری ببینند.

فرار از مدرسه فقط مشکل یک کشور نیست

رفتارهایی مانند نرفتن به مدرسه، غیبت بدون دلیل یا اجتناب از موقعیت های آموزشی در کشورهای مختلف دیده می شود و محدود به یک فرهنگ خاص نیست. مطالعات جهانی نشان داده اند اضطراب یکی از عوامل مهم مرتبط با غیبت و فرار از مدرسه در نوجوانان است.  در یک مطالعه بزرگ روی بیش از 268 هزار نوجوان در 69 کشور با درآمد پایین و متوسط، پژوهشگران دریافتند در 53 کشور، بین تجربه اضطراب مداوم و غیبت غیرمجاز از مدرسه ارتباط معنادار وجود داشته است. این مسئله در کشورهای مختلف با شکل های متفاوت دیده می شود: در کشورهای شرق آسیا مانند ژاپن، کره جنوبی و هنگ کنگ، فشار موفقیت تحصیلی و رقابت شدید می تواند اضطراب عملکرد را افزایش دهد. گزارش های OECD نشان داده اند که حتی برخی از کشورهایی که بالاترین عملکرد آموزشی را دارند، با مشکل اضطراب تحصیلی دانش آموزان روبه رو هستند.

در کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی نیز نگرانی درباره امتحان، آینده شغلی، مقایسه اجتماعی و فشارهای خانوادگی از عوامل مهم اضطراب دانش آموزان شناخته شده است. در کشورهای در حال توسعه نیز مشکلاتی مانند فشار اقتصادی خانواده، ناامنی، دسترسی کمتر به حمایت روانشناختی و استرس های اجتماعی می تواند با مشکلات حضور در مدرسه ارتباط داشته باشد یعنی کودک در هر جای دنیا ممکن است از درس فرار کند، اما دلیل این فرار می تواند متفاوت باشد.

چرا بعضی بچه ها ترجیح می دهند اصلاً تلاش نکنند؟

یکی از پدیده های شناخته شده در روانشناسی، ترس از شکست است. گاهی کودک برای محافظت از تصویر خودش، اصلاً وارد رقابت نمی شود.  من تلاش نکردم، پس شکست نخوردم. این یک دفاع روانی است. کودکی که از شکست می ترسد، ممکن است ناخودآگاه ترجیح دهد به عنوان کودکی که تلاش نکرده دیده شود، نه کودکی که تلاش کرده و شکست خورده است.  به همین دلیل گاهی بی انگیزگی ظاهری، پوششی برای ترس عمیق است.

نقش والدین؛ وقتی کمک کردن فشار را بیشتر می کند

بسیاری از والدین از روی نگرانی فشار بیشتری وارد می کنند. جملاتی مانند چرا نمی خوانی؟، ببین دوستت چقدر جلو افتاده، با این وضعیت آینده ای نداری، معمولاً با هدف ایجاد انگیزه گفته می شوند اما برای کودک مضطرب، این پیام ممکن است به شکل دیگری دریافت شود: من کافی نیستم. فشار بیشتر همیشه تلاش بیشتر ایجاد نمی کند. گاهی فقط اضطراب را بیشتر می کند.

تلنگر روانشناسی 

دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی، درباره کودکانی که از درس فاصله می گیرند می گوید:  قبل از اینکه رفتار کودک را قضاوت کنیم، باید از خودمان بپرسیم او از چه چیزی فرار می کند. گاهی کودک از کتاب فرار نمی کند؛ از ترس شکست، مقایسه شدن، ناامید کردن والدین یا احساس کافی نبودن فرار می کند.

او تأکید می کند تغییر رفتار کودک بدون شناخت احساس پشت آن، معمولاً نتیجه پایدار ایجاد نمی کند.

به گفته دکتر سامانی، یکی از مهمترین کارهای والدین این است که محیط یادگیری را از میدان قضاوت به فضای رشد تبدیل کنند. کودکی که بداند اشتباه کردن بخشی از یادگیری است، کمتر نیاز دارد برای محافظت از خودش فرار کند.

چگونه بفهمیم مشکل تنبلی است یا اضطراب؟

وی می گوید: چند نشانه می تواند به والدین کمک کند: کودکی که فقط در درس های سخت فرار می کند، ممکن است مشکل مهارت یا اضطراب داشته باشد. کودکی که قبل از امتحان دل درد، بی خوابی یا نگرانی شدید دارد، ممکن است با اضطراب عملکرد روبه رو باشد. کودکی که زیاد درباره کامل بودن، اشتباه نکردن یا نظر دیگران نگران است، ممکن است کمال گرایی پنهان داشته باشد. در این شرایط، راه حل فقط بیشتر کردن ساعت مطالعه نیست؛ گاهی باید احساس امنیت روانی کودک افزایش پیدا کند.

بعضی بچه ها از درس فرار می کنند، نه چون آینده برایشان مهم نیست؛ بلکه چون فشار آینده برایشان بیش از حد سنگین شده است. پشت یک دفتر باز نشده، گاهی یک ذهن نگران قرار دارد. پشت یک تکلیف انجام نشده، گاهی ترس از شکست پنهان است. کودک قبل از اینکه به انگیزه بیشتر نیاز داشته باشد، ممکن است به این پیام نیاز داشته باشد: تو فقط به خاطر نمره ات ارزشمند نیستی؛ یادگیری یک مسیر است، نه یک آزمون برای ثابت کردن ارزش تو.

منابع علمی:

OECD. (2019). PISA 2018 Results (Volume III): What School Life Means for Students’ Lives. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/acd78851-en

OECD. (2023). PISA 2022 Results (Volume II): Learning During – and From – Disruption. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/a97db61c-en

OECD. (2023). PISA 2022 Results (Volume V): Learning Strategies and Attitudes Towards Learning. Paris: OECD Publishing

Dweck, C. S. (2006). Mindset: The New Psychology of Success. New York: Random House

Tekin, I., & Aydın, S. (2022). School refusal and anxiety among children and adolescents: A systematic review. Journal of Child and Adolescent Psychiatric Nursing

Finning, K., Ukoumunne, O. C., Ford, T., Danielsson-Waters, E., Shaw, L., De Jager, I. R., Stentiford, L., & Moore, D. A. (2019). The association between anxiety and poor attendance at school: A systematic review. Child and Adolescent Mental Health, 24(3), 205–216. https://doi.org/10.1111/camh.12322

Gubbels, J., van der Put, C. E., & Assink, M. (2019). Risk factors for school absenteeism and dropout: A meta-analytic review. Journal of Youth and Adolescence, 48, 1637–1667. https://doi.org/10.1007/s10964-019-01072-5

BMC Public Health. (2024). Anxiety symptoms and school absenteeism among adolescents: Cross-national evidence from multiple countries. BMC Public Health

Dialogues in Health. (2023). Adolescent anxiety, mental health difficulties, and school attendance: Global perspectives. Dialogues in Health