سن مناسب ورود کودکان به اینترنت و چالش های استفاده از فیلترشکن

گسترش فناوری‌های دیجیتال، فضای مجازی را از یک ابزار ساده ارتباطی به بخش محوری زندگی نسل جدید تبدیل کرده است. کودکان و نوجوانان امروزی بخش عمده‌ای از یادگیری، اوقات تفریح، تعاملات اجتماعی و حتی شکل‌گیری هویت خود را در این محیط تجربه می‌کنند. در چنین شرایطی، لازم است سیاست‌گذاری‌ها مبتنی بر شناخت واقع‌بینانه رفتارهای این گروه در فضای مجازی باشد. بر اساس گزارش منتشر شده توسط دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی که براساس پیمایش از ۲۴۴۱ والدین تهیه شده، اطلاعات منحصر به‌فردی درباره حضور کودکان و نوجوانان ایرانی در فضای آنلاین ارائه شده است.

تحول دیجیتال و کاهش سن ورود کودکان به فضای آنلاین

یکی از نتایج برجسته این گزارش، کاهش سن ورود کودکان به فضای دیجیتال است. بررسی‌ها نشان داده‌اند که بیش از نیمی از کودکان زیر پنج سال از دستگاه‌های دیجیتال مثل تلفن همراه، تبلت یا لپ‌تاپ استفاده می‌کنند. در این میان، ۹ درصد از این گروه سنی مالک دستگاه‌های شخصی خود هستند و میانگین سنی آنها برای استفاده از این دستگاه‌ها حدود ۴.۳ سال تخمین زده می‌شود. این کودکان به طور متوسط روزانه ۱.۱ ساعت از دستگاه‌های هوشمند استفاده می‌کنند و یک‌سوم آنان بیش از سه ساعت در روز مشغول فعالیت‌های دیجیتال هستند. اگرچه تنها ۲۳ درصد از این کودکان به اینترنت دسترسی دارند، اما این مسئله نشان از شروع تجربه آنلاین در سنین بسیار پایین دارد.

این داده‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از سیاست‌های آموزشی و فرهنگی باید بر دوره پیش از دبستان تمرکز داشته باشند، زیرا عادات مصرف رسانه‌ای کودکان پیش از ورود به مدرسه شکل می‌گیرد.

کاربران در گروه سنی شش تا پانزده سال

در میان کودکان و نوجوانان شش تا پانزده ساله، فضای دیجیتال جایگاه مرکزی زندگی روزمره را پیدا کرده است. حدود ۸۸ درصد این گروه از دستگاه‌های هوشمند استفاده می‌کنند و سه‌چهارم آنها به اینترنت دسترسی دارند. همچنین ۳۴ درصد از این کودکان و نوجوانان مالک دستگاه‌های هوشمند شخصی هستند. میانگین سنی برای دریافت اولین دستگاه شخصی حدود ۹.۸ سال است که نشان‌دهنده آن است که دوران دبستان نقطه اصلی استقلال دیجیتال کودکان محسوب می‌شود.

بررسی‌ها نشان داده‌اند میانگین روزانه استفاده از ابزارهای هوشمند در این گروه سنی ۱.۷ ساعت است و حدود ۱۷ درصد از این کاربران بیش از سه ساعت در روز به فعالیت‌های دیجیتال می‌پردازند.

تعادل میان آموزش و سرگرمی در فضای مجازی

اگرچه تصور غالب بر این است که کودکان از فضای مجازی تنها برای بازی استفاده می‌کنند، اما نتایج تحقیق نشان می‌دهد که علاوه بر بازی با سهم ۴۲ درصد، فعالیت‌های آموزشی نیز سهم بالایی به میزان ۳۷ درصد دارند. محتوای سرگرم‌کننده نیز ۱۸ درصد از بهره‌گیری کودکان از فضای مجازی را به خود اختصاص داده است. بنابراین فضای مجازی برای نسل جدید هم‌زمان بستری برای فعالیت‌های آموزشی و تفریحی به شمار می‌رود.

در حوزه آموزش، شبکه «شاد» جایگاه برجسته‌ای دارد و ۶۰ درصد محتوای آموزشی از طریق این سامانه ارائه می‌شود. همچنین ۶۳ درصد کلاس‌های آنلاین نیز از بستر شاد برگزار می‌شوند. میزان رضایت کاربران از این سامانه نیز بالاست و ۸۵ درصد آنها رضایت کامل یا نسبی از این بستر آموزشی اعلام کرده‌اند.

چالش استفاده از فیلترشکن

استفاده از فیلترشکن در میان کاربران گروه سنی شش تا پانزده سال، یکی از نکات حساس این تحقیق است. گزارش نشان می‌دهد که ۲۳ درصد کودکان و نوجوانان در این گروه سنی از فیلترشکن استفاده می‌کنند و بخشی از این فعالیت‌ها بدون اطلاع والدین انجام می‌شود. این موضوع بیانگر رشد نوعی استقلال رفتاری در فضای مجازی میان این گروه سنی است.

به طور کلی، گزارش دو مرحله مجزا در حیات دیجیتال نوجوانان شناسایی می‌کند که در مرحله دوم، نظارت والدین به‌طور چشمگیری کاهش پیدا می‌کند.

دیدگاه و نگرانی والدین

بررسی‌ها نشان داده‌اند که ۸۸ درصد والدین نسبت به احتمال مواجهه فرزندانشان با محتوای نامناسب در فضای مجازی نگران هستند و بیش از نصف آنها بر این باورند که حفاظت از کودکان در این زمینه بر عهده خانواده است. با این حال، تنها ۸ درصد از والدین از نرم‌افزارهای نظارتی استفاده می‌کنند که این مسئله شکافی میان نگرانی والدین و اقدامات عملی آنها ایجاد کرده است.

تحصیلات دانشگاهی والدین، شانس استفاده از ابزارهای نظارتی را افزایش می‌دهد و وابستگی والدین به اینترنت، اثرگذاری قوانین خانوادگی به‌ویژه در مدیریت استفاده کودکان از فضای مجازی را کاهش می‌دهد.

سیاست‌گذاری هوشمندانه برای مدیریت زیست دیجیتال

داده‌های این بررسی نشان می‌دهد که تقریباً اکثر کودکان از سنین پایین با فضای دیجیتالی مواجه می‌شوند و بیشتر نوجوانان در سال‌های اولیه دبستان به اینترنت و دستگاه شخصی دسترسی پیدا می‌کنند. در چنین شرایطی، تمرکز سیاست‌ها بر محدود کردن دسترسی چندان مؤثر نخواهد بود. مسیر بهتری برای سیاست‌گذاری شامل توانمندسازی خانواده‌ها، افزایش سواد رسانه‌ای، ارتقای ابزارهای نظارتی والدین و طراحی خدمات و محتوا متناسب با مراحل مختلف رشد کودکان است.

تحقیق، دو مقطع سنی مهم را نشان می‌دهد: دوره ۹ تا ۱۲ سال که عادات اصلی استفاده از فضای مجازی شکل می‌گیرد و دوره پس از ۱۳ سالگی که همراه با استقلال بیشتر نوجوانان، نظارت والدین کاهش می‌یابد. این دو بازه می‌توانند به‌عنوان عرصه‌ای مناسب برای تدوین سیاست‌های حمایت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی در نظر گرفته شوند.

این تحقیق اولین تصویر جامع و ملی از وضعیت زیست دیجیتال کودکان و نوجوانان ایرانی ارائه می‌کند. همچنین، آشکار شدن خلأ موجود بین نگرانی‌های والدین و اقدامات عملی آنان در مدیریت فضای مجازی، یکی از چالش‌های کلیدی برای سیاست‌گذاری‌های آینده محسوب می‌شود.