ورودی آب سدها ۶۶ درصد زیاد شد / چرا هنوز نیمی از مخازن خالی است؟ + سه جدول مهم

به گزارش رکنا، تازه‌ترین آمار وضعیت منابع آب کشور تا ۱۴ شهریورماه ۱۴۰۵ تصویری دوگانه از وضعیت سدهای ایران ارائه می‌دهد؛ از یک سو، شاخص‌های بارش و ورودی آب نسبت به سال آبی گذشته بهبود محسوسی داشته و از سوی دیگر، سطح ذخایر سدها همچنان به اندازه‌ای نیست که بتوان از پایان تنش آبی سخن گفت.

بر اساس این آمار، میزان پرشدگی مخازن سدهای کشور به ۵۰ درصد رسیده است؛ یعنی نیمی از ظرفیت مخازن همچنان خالی است. این رقم در شرایطی ثبت شده که حجم آب ورودی به سدها از ابتدای سال آبی جاری تا ۱۴ شهریور به ۴۶ میلیارد و ۹۲۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ در حالی که این میزان در مدت مشابه سال گذشته ۲۸ میلیارد و ۲۱۰ میلیون مترمکعب بود.

به این ترتیب، ورودی آب به سدهای کشور نسبت به سال گذشته ۶۶ درصد افزایش یافته است؛ رشدی که در نگاه نخست امیدوارکننده به نظر می‌رسد، اما بررسی همزمان سایر شاخص‌ها نشان می‌دهد فاصله تا شرایط پایدار آبی همچنان قابل‌توجه است.

آب بیشتری وارد سدها شد، اما مخازن هنوز نصفه‌اند

نکته کلیدی در تحلیل وضعیت امسال، تفاوت میان افزایش ورودی آب و میزان پرشدگی مخازن است.

افزایش ورودی به معنای آن نیست که همین میزان آب در سدها باقی مانده است. بخشی از آب ورودی در طول سال آبی برای تأمین نیازهای مختلف از مخازن خارج شده و همین مسئله باعث شده با وجود رشد محسوس ورودی، پرشدگی کلی سدهای کشور در سطح ۵۰ درصد باقی بماند.

آمارها نشان می‌دهد حجم خروجی آب از سدهای کشور از ابتدای سال آبی جاری تا ۱۴ شهریور به حدود ۳۹ میلیارد و ۴۹۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این رقم نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۲۰ درصد افزایش داشته، هرچند در مقایسه با متوسط ۱۰ ساله حدود ۳ درصد کمتر است.

در بخش ذخیره نیز حجم آب موجود در مخازن به حدود ۲۶ میلیارد و ۱۳۰ میلیون مترمکعب رسیده است. این رقم نسبت به ۱۹ میلیارد و ۶۳۰ میلیون مترمکعب سال گذشته، حدود ۳۳ درصد افزایش دارد و حدود ۹ درصد بالاتر از متوسط ۱۰ ساله قرار گرفته است.

بنابراین اگرچه وضعیت ذخایر نسبت به سال گذشته بهتر شده، اما هنوز نمی‌توان این بهبود را به معنای عبور از بحران دانست؛ چراکه ۵۰ درصد ظرفیت مخازن کشور همچنان خالی است.

بارش‌ها بهتر شد، اما هنوز در همه‌جا خبری از ترسالی نیست

آمار بارش نیز همین تصویر دوگانه را تأیید می‌کند.

ارتفاع کل ریزش‌های جوی کشور از ابتدای سال آبی جاری تا ۱۴ شهریورماه به ۲۳۸.۵ میلی‌متر رسیده است. این میزان در مقایسه با متوسط بلندمدت ۲۴۲.۱ میلی‌متر قرار دارد؛ بنابراین بارش کشور در مقیاس ملی تنها حدود یک درصد پایین‌تر از میانگین بلندمدت است.

اما مقایسه با سال گذشته وضعیت کاملاً متفاوتی را نشان می‌دهد. بارش ثبت‌شده در مدت مشابه سال آبی گذشته ۱۴۷.۶ میلی‌متر بود؛ بنابراین میزان بارش امسال حدود ۶۲ درصد بیشتر از سال گذشته شده است.

این اختلاف یک نکته مهم را روشن می‌کند: سال آبی جاری نسبت به سال گذشته به‌مراتب بهتر بوده، اما در مقایسه با شرایط بلندمدت کشور هنوز نمی‌توان از یک وضعیت کاملاً مطلوب سخن گفت.

از سوی دیگر، میانگین ملی بارش نمی‌تواند وضعیت همه استان‌ها و حوضه‌های آبریز را نشان دهد. در برخی مناطق بارندگی به محدوده نرمال یا بالاتر رسیده، اما در استان‌های مهمی همچنان فاصله با میانگین بلندمدت بالاست.

تهران؛ بارش ۳۶ درصد کمتر از نرمال و سدهای نگران‌کننده

یکی از مهم‌ترین نقاط هشدار در نقشه آبی کشور، استان تهران است.

بر اساس آمار موجود، تهران از ابتدای سال آبی جاری حدود ۱۷۶.۲ میلی‌متر بارش دریافت کرده، در حالی که متوسط بلندمدت بارش استان حدود ۲۷۳.۲ میلی‌متر است.

به این ترتیب، میزان بارش تهران حدود ۳۶ درصد پایین‌تر از متوسط بلندمدت قرار دارد.

این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که وضعیت سدهای مهم تأمین‌کننده آب تهران را نیز در کنار آن قرار دهیم. بر اساس جدول وضعیت سدهای کشور، سدهای لار و ماملو در شرایط بحرانی قرار گرفته‌اند.

در واقع، در تهران دو شاخص همزمان هشدار می‌دهند: از یک طرف بارش همچنان فاصله قابل‌توجهی با نرمال بلندمدت دارد و از طرف دیگر، برخی مخازن مهم در سطح پایینی قرار گرفته‌اند.

این وضعیت نشان می‌دهد حتی افزایش بارش نسبت به سال گذشته نیز نتوانسته فشار واردشده بر منابع آبی تهران را به‌طور کامل جبران کند.

خراسان رضوی؛ دو مخزن مهم در وضعیت بحرانی

در خراسان رضوی نیز شرایط برخی سدها نگران‌کننده است.

سدهای دوستی و طرق در میان مخازنی قرار دارند که وضعیت پرشدگی آنها بحرانی گزارش شده است.

اهمیت این موضوع به‌ویژه درباره سد دوستی بالاست، چراکه این مخزن در تأمین آب منطقه مشهد نقش مهمی دارد. بنابراین پایین بودن ذخیره یک سد مهم تنها یک شاخص آماری نیست و می‌تواند مستقیماً بر امنیت تأمین آب جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی منطقه اثر بگذارد.

در عین حال، وضعیت تمام مخازن خراسان رضوی یکسان نیست و تفاوت سطح ذخیره سدها نشان می‌دهد که بررسی منابع آب باید بر اساس حوضه و مخزن انجام شود، نه صرفاً بر مبنای یک میانگین استانی یا کشوری.

کدام سدها وضعیت بهتری دارند؟

تصویر آبی کشور البته کاملاً بحرانی نیست و در کنار مخازن کم‌آب، سدهایی نیز وجود دارند که وضعیت مناسب‌تری دارند.

در جدول وضعیت سدهای کشور، آزاد، اکباتان، زیردان، جگین، دویرج و ایلام در زمره سدهایی قرار گرفته‌اند که از نظر حجم پرشدگی شرایط مناسبی دارند.

همچنین در برخی سدها میزان پرشدگی به محدوده‌های بسیار بالا نزدیک شده است.

این تفاوت میان سدها نشان می‌دهد بارش و روان‌آب در ایران به‌شدت منطقه‌ای و نابرابر است. بنابراین ممکن است یک حوضه با ذخیره مناسب مواجه باشد، در حالی که در حوضه‌ای دیگر سدهای اصلی همچنان در وضعیت بحرانی قرار داشته باشند.

گیلان و سایر استان‌ها؛ یک نقشه آبی ناهمگون

بررسی جدول وضعیت سدهای استان‌های مختلف نشان می‌دهد در کنار تهران و خراسان رضوی، چند مخزن دیگر نیز با شرایط نامطلوب مواجه‌اند.

از جمله سدهایی که در جدول در محدوده هشدار یا بحران قرار گرفته‌اند می‌توان به پانزده خرداد در حوضه قمرود، شمیل و نیان در هرمزگان و بارزو در خراسان شمالی اشاره کرد.

در مقابل، برخی سدها توانسته‌اند بخش قابل‌توجهی از ظرفیت خود را پر کنند.

این ناهمگونی یک پیام مهم برای سیاست‌گذاری منابع آب دارد: بحران آب ایران یک بحران یکسان در تمام کشور نیست، بلکه مجموعه‌ای از بحران‌های منطقه‌ای و حوضه‌ای است که شدت آنها با یکدیگر تفاوت دارد.

چرا افزایش ۶۶ درصدی ورودی آب به معنای پایان بحران نیست؟

شاید مهم‌ترین پرسش در برابر این آمار این باشد که اگر امسال حدود ۶۶ درصد آب بیشتری نسبت به سال گذشته وارد سدها شده، چرا هنوز نیمی از مخازن خالی است؟

پاسخ را باید در چند عامل جست‌وجو کرد.

نخست اینکه سال گذشته یکی از دوره‌های بسیار خشک بود و بنابراین افزایش امسال تا حد زیادی در مقایسه با یک پایه پایین اتفاق افتاده است.

دوم اینکه تمام بارش‌ها به روان‌آب تبدیل نمی‌شوند و تمام روان‌آب‌ها نیز وارد مخازن نمی‌شوند.

سوم اینکه آب واردشده به سدها در طول سال برای مصارف مختلف برداشت می‌شود. آمار حدود ۳۹.۵ میلیارد مترمکعب خروجی سدها در برابر ۴۶.۹ میلیارد مترمکعب ورودی، به‌خوبی اهمیت این موضوع را نشان می‌دهد.

چهارم اینکه بخشی از مشکلات آبی کشور حاصل کسری انباشته سال‌های گذشته است و یک سال با بارش بهتر نمی‌تواند تمام این کسری را جبران کند.

بنابراین رشد ورودی آب باید به‌عنوان یک خبر مثبت در نظر گرفته شود، اما نه به‌عنوان نشانه پایان بحران.

عدد ۵۰ درصد؛ مهم‌ترین هشدار آبی پایان تابستان

در نهایت، شاید مهم‌ترین عدد در میان تمام داده‌های منتشرشده همان ۵۰ درصد پرشدگی مخازن کشور باشد.

این عدد از یک سو نسبت به سال گذشته شرایط بهتری را نشان می‌دهد و از سوی دیگر بیانگر آن است که در آستانه پایان سال آبی و آغاز دوره جدید، بخش بزرگی از ظرفیت ذخیره آب کشور همچنان خالی است.

از این منظر، وضعیت فعلی را می‌توان چنین خلاصه کرد: آب بیشتری نسبت به سال گذشته وارد سدها شده، ذخیره مخازن افزایش یافته و بارش‌ها به محدوده نرمال نزدیک شده‌اند؛ اما توزیع نامتوازن بارش، پایین بودن ذخیره برخی سدهای کلیدی و تداوم مصرف بالا باعث شده بحران منابع آب همچنان پابرجا بماند.

به‌ویژه برای تهران و مناطقی که وابستگی بالایی به چند سد اصلی دارند، مسئله فقط میزان بارش امسال نیست؛ بلکه این پرسش مهم‌تر است که آیا ذخایر موجود برای عبور مطمئن از دوره بعدی کم‌بارشی کفایت خواهد کرد یا خیر.

بر همین اساس، آمار جدید را باید نه به‌عنوان پایان بحران، بلکه به‌عنوان فرصتی برای بازسازی ذخایر و کاهش فشار بر منابع آب تلقی کرد؛ فرصتی که در صورت تداوم مصرف بالا و بازگشت خشکسالی، می‌تواند به‌سرعت از بین برود.