تهرانی ها دارند خفه می شوند؛ مسئولان به ۱۳ روز هوای پاک افتخار می‌کنند!/ آقای قاضی به داد ملت برسید! + فیلم

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، وقتی معاون محیط زیست استان تهران از ثبت ۱۳ روز هوای پاک از ابتدای سال ۱۴۰۵ تا ۲۴ آبان خبر می‌دهد و این عدد را در مقایسه با ۶ یا ۷ روز سال‌های گذشته یک دستاورد می‌داند، پیش از هر چیز باید پرسید که  سهم مدیریت محیط زیست در ثبت این روزها چقدر بوده و سهم تغییرات جوی و شرایط طبیعی چقدر؟ آیا واقعاً سیاست‌های کاهش آلودگی هوا به نتیجه رسیده یا این بار ابر و باد و مه و خورشید به کمک محیط زیست تهران آمده‌اند؟

۱۳ روز هوای پاک در ۲۳۸ روز سپری‌شده از سال، آماری نیست که بتوان با تکیه بر آن از موفقیت در مدیریت آلودگی هوا سخن گفت. به‌ویژه وقتی در سوی دیگر ماجرا، شهروندان تهرانی در روزهای متعددی با هوای ناسالم، محدودیت فعالیت‌های روزمره و نگرانی از عوارض تنفسی و قلبی آلودگی دست‌وپنجه نرم کرده‌اند.

مسئله فقط این نیست که چرا هوای تهران پاک نمی‌شود؛ مسئله مهم‌تر این است که چرا با وجود تصویب قانون هوای پاک در سال ۱۳۹۶، گذشت نزدیک به یک دهه و تعیین تکالیف قانونی برای ده‌ها دستگاه اجرایی، هنوز آلودگی هوا به یکی از بحران‌های تکرارشونده زندگی مردم تبدیل شده است؟

۹ سال از تصویب قانون گذشت؛ پس نتیجه کجاست؟

قانون هوای پاک در تابستان سال ۱۳۹۶ با بیش از ۳۰ ماده و چندین تبصره به تصویب رسید؛ قانونی که قرار بود با تعیین وظایف دستگاه‌های مختلف، از منابع آلاینده ثابت و متحرک گرفته تا کیفیت سوخت، استاندارد خودروها، توسعه حمل‌ونقل عمومی و نظارت بر صنایع، مسیر کاهش آلودگی هوا را هموار کند.

در این قانون، مسئولیت تنها بر دوش سازمان حفاظت محیط زیست یا شهرداری‌ها گذاشته نشده است. وزارتخانه‌های نفت، نیرو، کشور، صمت، راه و شهرسازی، بهداشت، آموزش و پرورش، ارتباطات و فناوری اطلاعات، شهرداری‌ها، پلیس راهور، سازمان ملی استاندارد و چندین نهاد دیگر هر کدام سهم و مسئولیت مشخصی در کنترل آلودگی هوا دارند.

به عبارت روشن‌تر، آلودگی هوای تهران یک مسئله تک‌دستگاهی نیست که بتوان با تعطیلی مدارس، اجرای طرح ترافیک یا محدودیت تردد خودروها آن را مدیریت کرد. کیفیت سوخت، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل، عملکرد صنایع، نیروگاه‌ها، توسعه حمل‌ونقل عمومی و نظارت بر منابع آلاینده، حلقه‌های به‌هم‌پیوسته‌ای هستند که بدون اجرای هم‌زمان آنها، کاهش پایدار آلودگی هوا امکان‌پذیر نیست.

با این حال، آنچه در عمل دیده می‌شود، فاصله قابل‌توجه میان تکالیف قانونی و خروجی اجرایی دستگاه‌هاست؛ فاصله‌ای که هر سال با آغاز فصل سرد و افزایش پایداری جوی، دوباره خودش را به شکل هشدارهای بهداشتی، محدودیت‌های ترافیکی و نگرانی خانواده‌ها نشان می‌دهد.

وقتی هوا آلوده می‌شود، همه سراغ شهرداری می‌روند!

در سال‌های گذشته، شهرداری تهران همواره یکی از نخستین نهادهایی بوده که در زمان تشدید آلودگی هوا در معرض مطالبه و انتقاد عمومی قرار گرفته است. شاید دلیل این مسئله آن باشد که شهروندان مدیریت مسائل شهری را در وهله نخست از شهرداری انتظار دارند؛ اما واقعیت این است که مسئولیت اجرای قانون هوای پاک میان مجموعه‌ای از دستگاه‌های ملی و محلی تقسیم شده است.

از سوی دیگر، یکی از مطالبات همیشگی مدیریت شهری، تحقق مدیریت یکپارچه شهری و برخورداری شهرداری‌ها از اختیارات و منابع متناسب با مسئولیت‌هایشان بوده است؛ موضوعی که همچنان با موانع ساختاری روبه‌روست.

در همین زمینه، مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران، با اشاره به عملکرد دستگاه‌های مسئول، از ضرورت برخورد با ترک فعل‌ها سخن گفته است.

او با انتقاد از نبود اقدام مؤثر در سال‌های گذشته تأکید کرده است که بارها به دستگاه‌های مختلف درباره آلودگی هوا نامه ارسال شده، اما اقدامات درخور شأنی انجام نشده است.

پیرهادی با اشاره به اینکه برخی مدیران با آغاز پاییز تازه به یاد آلودگی هوا می‌افتند، خواستار برخورد قوه قضائیه با دستگاه‌هایی شده است که به وظایف قانونی خود عمل نکرده‌اند.

رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران همچنین گفته است که از میان ۲۳ دستگاه مسئول اجرای قانون هوای پاک، شهرداری تهران در رتبه یازدهم قرار دارد و به تکالیف خود در این زمینه عمل کرده است.

رئیس شورای شهر تهران نیز بر ضرورت برگزاری جلسه دستگاه‌های مسئول در وزارت کشور تأکید کرده و گفته است در صورت برگزار نشدن این جلسه، شورا خود مسئولیت بررسی عملکرد دستگاه‌ها و اعلام عمومی نهادهای عمل‌نکرده به وظایفشان را برعهده خواهد گرفت.

البته ارزیابی عملکرد هر دستگاه باید بر اساس گزارش‌های مستند، میزان تحقق تکالیف قانونی و نتایج قابل اندازه‌گیری صورت بگیرد؛ نه صرفاً اظهارات مدیران یا دفاع سازمانی از عملکرد مجموعه خود.

۱۳ روز هوای پاک را نمی‌توان به حساب مدیریت نوشت!

نکته مهم در اظهارات اخیر معاون محیط زیست استان تهران، مقایسه ۱۳ روز هوای پاک امسال با ۶ یا ۷ روز سال‌های گذشته است؛ مقایسه‌ای که بدون ارائه شاخص‌های تکمیلی، تصویر کاملی از وضعیت محیط زیست پایتخت ارائه نمی‌دهد.

اصولاً تعداد روزهای هوای پاک به‌تنهایی معیار کافی برای سنجش موفقیت سیاست‌های کنترل آلودگی نیست. باید مشخص شود در چه تعداد از روزهای سال هوا در وضعیت قابل قبول، ناسالم برای گروه‌های حساس یا ناسالم برای عموم مردم قرار داشته است. روند غلظت آلاینده‌هایی مانند ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون، سهم منابع متحرک و ثابت در انتشار آلاینده‌ها و میزان کاهش واقعی انتشار نیز باید بررسی شود.

از سوی دیگر، شرایط جوی، سرعت و جهت باد، میزان بارندگی و پایداری یا ناپایداری جو می‌توانند بر کیفیت هوای شهر اثر بگذارند. بنابراین افزایش تعداد روزهای پاک لزوماً به معنای موفقیت سیاست‌های اجرایی نیست؛ همان‌طور که کاهش آن نیز بدون بررسی شرایط جوی و میزان انتشار آلاینده‌ها نمی‌تواند به‌تنهایی مبنای قضاوت درباره عملکرد یک دستگاه باشد.

پرسش اساسی از مسئولان محیط زیست این است: اگر امسال ۱۳ روز هوای پاک داشته‌ایم، چه میزان از این وضعیت حاصل اجرای برنامه‌های کاهش آلودگی بوده و چه میزان به شرایط طبیعی و جوی مربوط می‌شود؟ کدام منبع آلاینده کنترل شده، چه تعداد خودروی فرسوده از چرخه تردد خارج شده، چه میزان سوخت باکیفیت‌تر در اختیار شهروندان قرار گرفته و چه تغییری در عملکرد صنایع و نیروگاه‌ها ایجاد شده است؟

مردم به جای شنیدن مقایسه تعداد روزهای پاک با سال‌های گذشته، حق دارند گزارش عملکرد قابل سنجش و مستند دستگاه‌های مسئول را ببینند.

قوه قضائیه؛ از هشدار درباره ترک فعل تا مطالبه پاسخگویی

در این میان، یک پرسش جدی متوجه قوه قضائیه است: وقتی قانونی با هدف صیانت از سلامت عمومی تصویب شده و دستگاه‌های اجرایی برای اجرای آن تکالیف مشخص دارند، در صورت اجرا نشدن این تکالیف، چه سازوکار مؤثری برای پاسخگو کردن مسئولان وجود دارد؟

بر اساس اصول حقوقی، ترک فعل زمانی می‌تواند واجد مسئولیت قانونی باشد که تکلیف مشخصی بر عهده یک مقام یا دستگاه وجود داشته باشد و شرایط قانونی مسئولیت نیز احراز شود. بنابراین بررسی مستند عملکرد دستگاه‌ها، شناسایی تکالیف انجام‌نشده، ارزیابی دلایل عدم اجرا و بررسی آثار آن بر سلامت عمومی، می‌تواند مبنای پیگیری قضایی قرار گیرد.

ورود مدعی‌العموم به موضوع آلودگی هوا از این جهت اهمیت دارد که با یک اختلاف اداری یا مدیریتی ساده مواجه نیستیم؛ موضوع، سلامت میلیون‌ها شهروند و حق برخورداری آنها از محیط زیست سالم است.

دادستانی می‌تواند با بررسی گزارش‌های سازمان حفاظت محیط زیست، دیوان محاسبات، کمیسیون اصل ۹۰ مجلس و دستگاه‌های نظارتی، مشخص کند کدام نهادها به وظایف قانونی خود عمل کرده‌اند، کدام تکالیف روی زمین مانده و چه کسانی باید درباره عملکردشان توضیح دهند.

مردم نباید هر پاییز منتظر تکرار یک سناریوی آشنا باشند؛ هشدار آلودگی، تعطیلی مدارس، محدودیت تردد، توصیه به استفاده نکردن از هوای آزاد و در نهایت فراموش شدن مسئله با نخستین بارندگی یا تغییر شرایط جوی.

مردم هوای پاک می‌خواهند، نه آمارسازی از روزهای پاک!

قانون هوای پاک قرار نبود صرفاً در روزهای آلوده به مسئولان یادآوری شود که دستگاه‌های متعددی در این زمینه مسئولیت دارند. این قانون برای پیشگیری از آلودگی، کاهش انتشار آلاینده‌ها و حفاظت از سلامت مردم تصویب شده است؛ یعنی باید پیش از رسیدن پاییز و زمستان، آثار اجرای آن در خیابان‌ها، خودروها، صنایع، نیروگاه‌ها و نظام حمل‌ونقل عمومی دیده شود.

اگر پس از گذشت نزدیک به ۹ سال از تصویب این قانون، هنوز دستگاه‌ها در جلسات مختلف درباره ضرورت اجرای آن صحبت می‌کنند، باید پرسید در تمام این سال‌ها چه اتفاقی برای تکالیف قانونی افتاده است؟

۱۳ روز هوای پاک در تهران، در مقایسه با سال‌های گذشته شاید از نظر آماری افزایش محسوب شود، اما نمی‌تواند جایگزین پاسخگویی درباره وضعیت کلی هوای پایتخت شود.

مسئولان محیط زیست باید به جای برجسته کردن چند روز هوای پاک، گزارش دهند چه اقداماتی برای کاهش پایدار آلودگی انجام داده‌اند. وزارتخانه‌ها باید درباره تکالیف انجام‌نشده خود پاسخگو باشند و دستگاه‌های نظارتی نیز باید مشخص کنند چرا قانون هوای پاک، با وجود گذشت این همه سال، هنوز به نتیجه‌ای که مردم انتظار دارند نرسیده است.

اکنون مطالبه از قوه قضائیه روشن است: به موضوع اجرای قانون هوای پاک ورود کند، ترک فعل‌های احتمالی را بررسی کند و اجازه ندهد مسئولیت آلودگی هوا میان دستگاه‌های متعدد پاسکاری شود.

سؤال نهایی همچنان پابرجاست؛ اگر قانون هوای پاک اجرا شده، پس این همه روز هوای آلوده از کجا آمده است؟ و اگر اجرا نشده، چه کسی باید پاسخگوی سلامت مردمی باشد که هر روز هزینه این ناکارآمدی را با ریه‌های خود می‌پردازند؟