۴ کیلومتر از خزر ناپدید شد؛ ۱۷۰۰ هکتار زمین در معرض بحران

تصور کنید به ساحلی بروید که سال‌ها پیش در آن قدم زده‌اید؛ اما این بار برای رسیدن به آب باید کیلومترها راه بروید. جایی که پیش‌تر موج به ساحل می‌رسید، حالا خشکی دیده می‌شود. این تصویر دیگر فقط یک تصور نیست؛ در بخش‌هایی از سواحل دریای خزر، عقب‌نشینی آب به واقعیتی نگران‌کننده تبدیل شده است.

اعداد، روایت روشنی از آنچه در شمال ایران می‌گذرد، دارند. در خلیج گرگان، بندر ترکمن و محدوده میانکاله در استان گلستان، دریا حدود ۳ تا ۴ کیلومتر از ساحل فاصله گرفته است. در گیلان و مازندران نیز این عقب‌نشینی بین ۵۰۰ تا ۸۰۰ متر گزارش می‌شود. تفاوت این ارقام نشان می‌دهد که شدت تغییرات در همه سواحل یکسان نیست، اما هیچ‌کدام را نمی‌توان نادیده گرفت.

با عقب رفتن آب، زمین‌هایی از زیر دریا بیرون می‌آیند که قرار نیست الزاماً به ساحلی تازه و قابل استفاده تبدیل شوند. این بسترها، به‌ویژه اگر پوشش گیاهی خود را از دست بدهند، می‌توانند زیر فشار باد به منبع تولید گردوغبار تبدیل شوند. به این ترتیب، داستان عقب‌نشینی خزر فقط داستان دور شدن آب از ساحل نیست؛ داستان نزدیک شدن یک تهدید تازه به زندگی مردم است.

در میانکاله و خلیج گرگان، نگرانی ابعاد دیگری هم دارد. این مناطق فقط چند نقطه جغرافیایی در نقشه شمال کشور نیستند؛ زیستگاه گونه‌های متنوع پرندگان و آبزیان‌اند. کاهش پهنه آبی می‌تواند زنجیره حیات این مناطق را مختل کند و فشار بیشتری بر گونه‌هایی وارد کند که بقای آنها به آب وابسته است.

در برابر این وضعیت، برنامه‌هایی برای احیای اراضی ساحلی مطرح شده است. از مجموع ۱۷۰۰ هکتار زمین شناسایی‌شده برای اجرای طرح‌های احیا و نهال‌کاری، تاکنون ۵۵۰ هکتار زیر کشت رفته است؛ یعنی هنوز بیش از هزار هکتار در انتظار اقدام باقی مانده‌اند. این در حالی است که تثبیت خاک و جلوگیری از تبدیل بسترهای خشک‌شده به کانون گردوغبار، به زمان و برنامه‌ریزی مستمر نیاز دارد.

اما مسئله اصلی همچنان پابرجاست: چرا دریا عقب می‌رود؟ تغییرات اقلیمی، افزایش دما و تبخیر، کاهش ورودی آب رودخانه‌ها و فشار فعالیت‌های انسانی بر منابع آبی، از جمله عواملی هستند که در بررسی افت تراز خزر باید به آنها توجه کرد. بنابراین، نهال‌کاری و تثبیت خاک، هرچند ضروری، نمی‌تواند به‌تنهایی مانع ادامه روند کاهش آب شود.

شاید نگران‌کننده‌ترین بخش ماجرا همین باشد؛ اینکه عقب‌نشینی دریا را می‌توان با چشم دید، اما پیامدهای آن هنوز به‌طور کامل آشکار نشده‌اند. امروز چند کیلومتر خشکی میان ساحل و آب فاصله انداخته و فردا ممکن است همین زمین‌ها به منشأ گردوغبار، نابودی زیستگاه‌ها و تهدید معیشت جوامع ساحلی تبدیل شوند.

خزر هنوز هست، اما دیگر در همان جایی نیست که باید باشد. چهار کیلومتر عقب‌نشینی در گلستان، فقط یک عدد روی نقشه نیست؛ هشداری است درباره آینده دریایی که زندگی، اقتصاد و محیط‌زیست بخش بزرگی از شمال ایران به آن گره خورده است.