وقتی فیلترشکن‌ فروش از استاد دانشگاه بیشتر پول درمی‌آورد / سقوط آزاد دسترسی علمی ایران در سایه فیلترینگ

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  در خانه‌های ایرانیان، در خوابگاه‌های دانشجویی و در آزمایشگاه‌ های دانشگاهی فیلترینگ دیگر فقط یک محدودیت در دسترسی به یک اپلیکیشن یا یک سایت خبری نیست؛ فیلترینگ امروز، هزینه‌ای است که هر خانواده ایرانی باید برای «وصل بودن به جهان» بپردازد.

از تفریح تا معیشت؛ وقتی فیلترشکن بخشی از سبد خرید می‌شود

اگر سال‌ ها پیش، خرید اشتراک یک سرویس موسیقی یا تماشای یک فیلم در نتفلیکس یک «تجمل» محسوب می‌شد، امروز با وضعیت متفاوتی روبرو هستیم. با گسترش فیلترینگ، خرید فیلترشکن از یک ابزار جانبی، به یک «خرید اجباری» در سبد هزینه‌های خانواده‌ها تبدیل شده است.

در شرایط تورم افسارگسیخته، دانشجویی که برای تحقیق خود به گوگل اسکولار نیاز دارد، یا کاربری که برای اطلاع از اخبار جهان به ایکس (توییتر سابق) یا تلگرام می‌رود، ناچار است بخشی از بودجه محدود خود را صرف خرید اشتراک‌های مختلف برای عبور از سد اینترنت کند.

این یعنی فیلترینگ، به طور غیرمستقیم، بر قدرت خرید مردم اثر گذاشته و فشار اقتصادی را بر لایه‌های آسیب‌پذیر جامعه، به‌ویژه جوانان، افزایش داده است.

شکاف علمی؛ وقتی پژوهشگران در تاریکی می‌مانند

اما آسیب اصلی، «مرگ تدریجی پژوهش» است. طبق داده‌های سال ۲۰۲۶، دسترسی به مجلات علمی معتبر در ایران در شرایط محدودیت اینترنت، دچار سقوط شدیدی شده است.

تصور کنید پژوهشگری که می‌خواهد از پایگاه‌های حیاتی مثل ScienceDirect یا Scopus برای نوشتن یک مقاله استفاده کند، با دو سد روبرو است، سد اول، فیلترینگ که مسیر دسترسی را مسدود می‌کند و سد دوم، تحریم‌ها و هزینه‌های سنگین اشتراک‌های پولی. وقتی دسترسی به منابع علمی (که ستون فقرات پیشرفت هر کشوری است) با اختلال مواجه می‌شود، نه تنها جامعه علمی، بلکه کل اقتصاد دانش‌بنیان کشور با بحران روبرو خواهد شد. ما در حال تجربه یک «انزوای علمی» هستیم که جبران آن سال‌ها زمان می‌برد.

اقتصاد سیاه؛ سود نجومی در سایه محدودیت

یک پرسش کلیدی که در میان کارشناسان مطرح است این است که چرا رفع فیلترینگ با چنین کندی و تردیدی همراه است؟در حالی که مقامات دولتی مدعی هستند کشور به بلوغ رسیده و دیگر نیازی به قطع اینترنت در بحران‌ها نیست، یک «اقتصاد سایه» شکل گرفته است. سودهای نجومی و غیرشفاف در بازار فیلترشکن‌ها، نوعی «مانع ساختاری» ایجاد کرده که رفع فیلترینگ را با چالش مواجه می‌کند. در واقع، وقتی یک بخش از بازار به شدت از «محدودیت» سود می‌برد، انگیزه‌ای برای «آزادی» وجود نخواهد داشت. دردناک ماجرا آنجاست که فیلترشکن فروش در کشور از استاد دانشگاه بیشتر پول در می آورد.

مدیریت اینترنت؛ ابزار کنترل یا ابزار توسعه؟

دولت با مدیریت اینترنت، در واقع مدیریتِ «شریان‌های حیاتی» جامعه را در دست دارد. اگر این مدیریت با هدف کاهش هزینه‌های مردم و حذف واسطه‌های سودجو انجام شود، می‌تواند منجر به یک انقلاب اقتصادی و علمی شود. اما اگر مدیریت، تنها به معنای «کنترل و محدودسازی» باشد، تنها به تقویت اقتصادهای غیررسمی و افزایش شکاف میان طبقات اجتماعی منجر خواهد شد.

رفع فیلترینگ، فراتر از یک وعده انتخاباتی، یک ضرورت اقتصادی و یک امتیاز علمی است. تا زمانی که «حق دسترسی به اطلاعات» در ایران، با پرداخت هزینه‌های اضافی و عبور از سدهای دیجیتال همراه باشد، توسعه واقعی در سایه اقتصادِ سیاه فیلترشکن‌ها، ناممکن خواهد بود.