خرس‌های فارس و قلمروی که با توسعه جاده و باغ‌ها تکه‌تکه شد

به گزارش رکنا ، خرس قهوه‌ای بزرگ‌ترین گوشتخوار ایران و یکی از حلقه‌های مهم اکوسیستم جنگلی است، حیوانی که با تغذیه از میوه‌های جنگلی و پراکنده‌کردن دانه‌ها، به احیای طبیعی جنگل کمک می‌کند.

همین ارتباط میان خرس و جنگل نشان می‌دهد که حذف این گونه از زنجیره طبیعت، در نهایت می‌تواند پیامدهای خود را به جوامع انسانی ساکن در حاشیه جنگل‌ها نیز بازگرداند.

اما توسعه شهرها و روستاها، احداث جاده‌ها و بزرگراه‌ها، گسترش باغ‌ها و برداشت بی‌رویه از محصولات جنگلی، زیستگاه خرس را تکه‌تکه کرده و منابع غذایی طبیعی آن را کاهش داده است.

در چنین شرایطی، خرس برای تامین غذا به باغ‌های زردآلو، سیب، انگور و همچنین کندوهای عسل نزدیک می‌شود و تعارض میان انسان و حیات وحش شکل می‌گیرد.

خرس را از طبیعت حذف نکنیم؛ همزیستی را یاد بگیریم

معاون حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس، در گفت و گو با خبرنگار ایرنا، با اشاره به اهمیت خرس قهوه‌ای در طبیعت، اظهار کرد: در ایران دو گونه خرس وجود دارد؛ خرس قهوه‌ای در رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس و خرس سیاه در جنوب شرق کشور و استان‌های کرمان، هرمزگان و سیستان و بلوچستان پراکنش دارد.

لیلا جولایی افزود: خرس قهوه‌ای با تغذیه از محصولات جنگلی و پراکنده‌کردن دانه‌ها از طریق فضولات خود، به رشد دوباره درختان و احیای جنگل کمک می‌کند و از این منظر، خرس و جنگل ارتباطی تنگاتنگ با یکدیگر دارند.

وی ادامه داد: جنگل نیز رابطه مستقیمی با معیشت مردم دارد و زمانی که خرس از این زنجیره حذف شود، پیامدهای آن در نهایت به مردمی بازمی‌گردد که در حاشیه جنگل زندگی می‌کنند یا از منابع آن بهره می‌برند، بنابراین حفاظت از این گونه باید مورد توجه قرار گیرد.

کاهش منابع غذایی و افزایش تعارض

معاون حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس با اشاره به تغییرات سال‌های گذشته بیان کرد: افزایش جمعیت، توسعه روستاها و شهرها و احداث جاده‌ها و بزرگراه‌ها موجب قطع و تکه‌تکه‌شدن زیستگاه خرس شده است.

جولایی ادامه داد: از سوی دیگر، وابستگی معیشتی مردم به محصولات جنگلی افزایش یافته و برداشت بی‌رویه از برخی گونه‌های گیاهی مانند بنه، فرصت احیای طبیعی آنها را کاهش داده است. در نتیجه منابع غذایی خرس نیز محدود شده و از سوی دیگر، بخش‌هایی از زیستگاه آن به باغ‌های زردآلو، سیب و انگور تبدیل شده است.

وی گفت: وقتی منابع طبیعی مورد نیاز خرس کاهش پیدا می‌کند، حیوان برای تغذیه به باغ‌ها و کندوهای عسل نزدیک می‌شود و همین موضوع تعارض میان مردم و خرس را افزایش می‌دهد؛ تعارضی که در مواردی حتی به کشتار غیرمجاز خرس برای از بین بردن این مشکل منجر شده است.

توسعه باید با زیستگاه خرس هماهنگ باشد

معاون حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس، یکی از مشکلات اساسی را هماهنگ نبودن برخی برنامه‌های توسعه با تنوع زیستی و ظرفیت‌های اکولوژیکی مناطق دانست و افزود: در مواردی در محلی که زیستگاه خرس و حتی مسیر عبور آن مشخص است، برای احداث باغ مجوز صادر شده، بدون اینکه حساسیت زیستگاهی منطقه در فرآیند تصمیم‌گیری مورد توجه قرار گیرد.

جولایی تاکید کرد: دستگاه‌های اجرایی باید با یکدیگر هماهنگ باشند و پیش از صدور مجوز، مشخص شود که منطقه مورد نظر از نظر زیستگاهی حساس است یا خیر.

وی با بیان اینکه خرس قهوه‌ای در حال حاضر در مرز انقراض قرار ندارد، گفت: مجموعه تهدیدهایی مانند تخریب زیستگاه و شکار می‌تواند وضعیت این گونه را در آینده با مشکل مواجه کند.

از فنس الکتریکی تا گشت شبانه باغداران

معاون حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس، ایجاد تسهیلات برای باغداران به منظور استفاده از فنس‌های الکتریکی را یکی از راهکارهای کاهش تعارض دانست و بیان کرد: فنس الکتریکی در برخی مناطق از جمله میان‌کتل مورد استفاده قرار گرفته و می‌تواند به عنوان یک حصار ایمن، مانع ورود خرس به باغ شود.

جولایی افزود: انتظار اینکه خرس هیچ‌وقت وارد باغ نشود، درختان را نشکند یا کندوها را تخریب نکند، واقع‌بینانه نیست و مردم باید شیوه همزیستی با این گونه را یاد بگیرند.

وی ادامه داد: باغداران می‌توانند در ماه‌هایی که احتمال ورود خرس بیشتر است، با تشکیل گروه‌های گشت شبانه، ایجاد سر و صدا، روشن‌کردن رادیو یا آتش، حیوان را از محدوده باغ دور کنند.

معاون حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس همچنین با اشاره به بیمه خسارت‌های ناشی از حیات وحش گفت: دولت برای این گونه بیمه در نظر گرفته است، اما مبلغ پرداختی در بسیاری از موارد پاسخگوی رضایت باغدار نیست و لازم است اقدامات پیشگیرانه نیز جدی گرفته شود.

انتقال خرس راه‌حل همیشگی نیست

جولایی با تاکید بر اینکه محیط زیست نباید هر خرسی را که وارد محدوده باغ‌ها شد زنده‌گیری و جابه‌جا کند، بیان کرد: وقتی خرس در محیط طبیعی خود زندگی می‌کند، مداخله و انتقال آن توصیه نمی‌شود و تنها در شرایط خاص، مانند زمانی که حیوانی پیر شده و برای مردم خطر ایجاد می‌کند، امکان جابه‌جایی وجود دارد.

وی تصریح کرد: راهکار اصلی، یادگیری همزیستی با این حیوان و کاهش زمینه‌های تعارض است.

تعارض در شمال فارس و تلاش برای آموزش مردم

معاون حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس با اشاره به مناطق دارای زیستگاه خرس، اظهار کرد: شهرستان‌های مرودشت، اقلید، پاسارگاد، سرچهان، بخش‌هایی از شیراز، محدوده دشت ارژن و سپیدان از جمله مناطقی هستند که در آنها تعارض میان مردم و خرس گزارش شده است.

جولایی، آموزش جوامع محلی را در این زمینه بسیار مهم دانست و افزود: محیط زیست تلاش کرده است با گفت‌وگو با مردم، تبادل تجربه و آموزش، زمینه حفاظت بهتر از این گونه را فراهم کند.

وی همچنین از تفاهم‌نامه با پتروشیمی شیراز در چارچوب مسئولیت اجتماعی صنایع برای حفاظت از خرس قهوه‌ای خبر داد و گفت: هنوز این همکاری به نقطه مطلوب نرسیده و پیش‌بینی شده است که پتروشیمی در بخش آموزش و پشتیبانی از برنامه‌های آموزشی در زیستگاه خرس مشارکت بیشتری داشته باشد.

جاده و راه‌آهن، تهدیدی دیگر برای خرس‌ها

معاون حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس، با اشاره به تکه‌تکه‌شدن زیستگاه‌ها توسط جاده‌ها و خطوط ریلی گفت: خرس ممکن است برای دسترسی به غذا یا آب مجبور شود از یک سوی جاده به سوی دیگر حرکت کند و همین عبور، احتمال تصادف را افزایش می‌دهد.

جولایی تاکید کرد: در نقاط پرخطر باید زیرگذر یا روگذر حیات وحش ایجاد شود تا حیوان بتواند بدون ورود به مسیر خودروها یا قطارها از زیستگاه خود عبور کند.

وی با اشاره به مذاکرات انجام‌شده با مجموعه آزادراه‌های شیراز ـ اصفهان افزود: نصب تابلوهای هشدار و اصلاح برخی نیوجرسی‌ها از جمله پیشنهادهای مطرح‌شده بوده است؛ چراکه گاهی نیوجرسی‌ها حیوان را گرفتار می‌کنند و خرس در مسیر برگشت با خودرو برخورد می‌کند.

معاون حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس درباره راه‌آهن نیز اظهار کرد: پیشنهادهایی مانند استفاده از سوت قطار در نقاط شناخته‌شده عبور خرس، افزایش هشدارهای نوری و بررسی کاهش سرعت قطار در برخی نقاط مطرح شده است، هرچند کاهش سرعت قطار از سوی متولیان راه‌آهن امکان‌پذیر عنوان نشده است.

جولایی افزود: فنس‌کشی کامل اطراف خطوط ریلی نیز می‌تواند خود موجب قطع دوباره زیستگاه شود و اجازه عبور آزادانه حیات وحش را ندهد، بنابراین راهکارهای ایمنی باید به گونه‌ای باشد که هم جان مردم و هم مسیر حرکت حیوانات حفظ شود.

تجربه موفق اقلید، وقتی گفت‌وگو با مردم جواب داد

وی از انجام مطالعه مشترک با دانشگاه شیراز درباره تعارضات خرس و پلنگ و شناسایی نقاط داغ تعارض خبر داد و گفت: اگر اعتبار لازم فراهم شود، امکان برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای مردم وجود دارد و تجربه نشان داده است که این آموزش‌ها مؤثر است.

معاون حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس، روستای امامزاده اسماعیل(ع) اقلید را نمونه‌ای از این تجربه عنوان کرد و گفت: در این منطقه تعارض میان مردم و خرس شدید بود و باغ‌های انگور زیادی وجود داشت. موارد شکار خرس نیز گزارش می‌شد و تصاویر دردناکی از این منطقه وجود داشت، اما پس از آغاز گفت‌وگو و تعامل با مردم، وضعیت حفاظت به شکل محسوسی بهتر شد.

هشدار درباره مواجهه با خرس در طبیعت

جولایی همچنین درباره احتمال حمله خرس به انسان بیان کرد: در فصل بهار که مردم برای برداشت بنه و گیاهان کوهی وارد طبیعت می‌شوند، احتمال مواجهه با خرس بیشتر است؛ به‌ویژه اینکه خرس ماده در این فصل ممکن است همراه توله‌های خود باشد و رفتار تهاجمی‌تری داشته باشد.

وی توصیه کرد مردم تا حد امکان وارد محدوده‌های شناخته‌شده زیستگاه خرس نشوند و اگر وارد این مناطق شدند، با ایجاد صدا، سوت‌زدن یا صحبت‌کردن، حضور خود را به حیوان اعلام کنند تا خرس فرصت دورشدن داشته باشد، زیرا مواجهه ناگهانی می‌تواند رفتار حیوان را تهاجمی کند.

معاون حیات وحش اداره‌کل حفاظت محیط زیست فارس همچنین بر نقش دستگاه‌هایی مانند منابع طبیعی در آموزش بهره‌برداران و نظارت بر برداشت محصولات جنگلی تاکید کرد و گفت: مدیریت بهره‌برداری از منابع غذایی خرس می‌تواند در کاهش تعارض مؤثر باشد.

خرس‌های فارس؛ وقتی جاده و باغ، زیستگاه را تکه‌تکه می‌کند

فارس تنها استان دارای هر دو گونه خرس ایران است

فعال محیط زیست و دبیر انجمن حمایت از قوچ لارستان نیز در گفت و گو با ایرنا با اشاره به وضعیت خرس در ایران گفت: در جهان هشت گونه خرس وجود دارد و یکی از آنها خرس‌های آسیایی هستند که خود دارای هفت زیرگونه‌اند. خرس سیاه بلوچی یکی از این زیرگونه‌هاست که در ایران و پاکستان زیست دارد.

خلیل هژبری با اشاره به کمبود اطلاعات درباره جمعیت خرس در ایران افزود: آمار دقیقی از وضعیت این گونه وجود ندارد و در اوایل دهه ۹۰ مطالعاتی انجام شد که جمعیت خرس در ایران را حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ قلاده برآورد می‌کرد.

وی ادامه داد: در سال ۱۳۹۵ حضور خرس سیاه بلوچی در جنوب استان فارس، در محدوده هرمزگان و ارتفاعات منطقه هرمود، ثبت شد. این گونه علاقه زیادی به خرما دارد و در فصل برداشت خرما به باغ‌ها نزدیک می‌شود و در سایر فصل‌ها نیز از گیاهانی مانند بنه و کنار تغذیه می‌کند.

تعارض خرس سیاه با باغداران و دامداران

این فعال محیط زیست با اشاره به تعارض خرس سیاه با کشاورزان و دامداران در شرق هرمزگان گفت: این حیوان شبگرد است و بیشتر در ساعات شب به آغل گوسفندان یا باغ‌ها نزدیک می‌شود.

هژبری افزود: در برخی مناطق برای کاهش تعارض، از چراغ‌های شارژی استفاده شده و همزمان آموزش و فرهنگ‌سازی در روستاها انجام گرفته است تا مردم با ویژگی‌های این گونه، شرایط زیستی و منابع غذایی مورد علاقه آن آشنا شوند.

وی گفت: در جنوب استان فارس نیز مواردی از تلف‌شدن خرس‌ها گزارش شده است؛ از جمله یک مورد روی ریل قطار و همچنین تلف‌شدن یک خرس ماده و توله‌اش در یکی از مناطق باغی. با این حال، بخش قابل توجهی از این موارد به صورت رسمی ثبت نشده و بیشتر بر اساس گزارش‌های محلی به دست آمده است.

تجربه تجهیز آغل‌ها و ایجاد مسیر تغذیه

هژبری با اشاره به اقدامات انجام‌شده توسط انجمن‌ها و فعالان محیط زیست برای کاهش تعارض، تصریح کرد: در برخی مناطق آغل دامداران به فنس‌هایی با ارتفاع مناسب مجهز شده و چراغ‌های شارژی خورشیدی نیز برای دور نگه داشتن خرس‌ها از محل استفاده شده است.

وی درباره باغ‌های خرما نیز گفت: در مسیرهایی که مشخص شده خرس‌ها به سمت باغ‌ها حرکت می‌کنند، ایستگاه‌های تغذیه خرما ایجاد شده تا حیوان پیش از رسیدن به باغ‌ها از این منابع استفاده کند و به درختان آسیب نزند.

به گفته این فعال محیط زیست، خرس هنگام بالا رفتن از نخل می‌تواند شاخ و برگ‌های اصلی درخت را از بین ببرد و به خود درخت آسیب وارد کند، بنابراین ایجاد مسیرهای تغذیه‌ای در برخی مناطق تا حدودی توانسته است تعارض را کاهش دهد.

کمبود اطلاعات، حلقه مفقوده حفاظت از خرس

هژبری با انتقاد از کمبود مطالعات تخصصی درباره خرس در کشور و استان فارس گفت: اطلاعات کافی درباره این گونه در اختیار نیست و در بسیاری از مناطقی که خرس حضور دارد، مشخص نیست پراکنش آن دقیقا تا کجا ادامه دارد یا کدام نقاط بیشترین میزان تعارض و آسیب را دارند.

وی تاکید کرد: بخشی از اقدامات حفاظتی توسط انجمن‌ها و فعالان محیط زیست انجام شده است، اما برای حفاظت موثرتر از خرس‌های فارس، شناخت دقیق زیستگاه‌ها، ثبت تلفات و تعارض‌ها و برنامه‌ریزی علمی ضروری است.

در نهایت، آنچه از صحبت‌های این ۲ فعال و مسئول حوزه محیط زیست برمی‌آید، یک واقعیت روشن است؛ نجات خرس‌های فارس فقط با حفاظت از خود حیوان ممکن نیست.

جنگل، باغ، جاده، راه‌آهن و زندگی مردم همه حلقه‌های یک زنجیره‌اند و اگر قرار است خرس در این زنجیره باقی بماند، باید برای همزیستی انسان و حیات وحش، پیش از آنکه تعارض به مرگ حیوان یا آسیب انسان برسد، چاره‌ای اندیشید.