تخت جمشید در محاصره سه بحران: فرونشست، توسعه شهری و بی‌آبی

به گزارش رکنا، شهر باستانی پارسه و پایگاه جهانی تخت جمشید بخشی ریشه‌دار از تاریخ کهن ایران است که پیوندی ناگسستنی با هویت این سرزمین دارد؛ پرسپولیس تنها اثری متعلق به دوره هخامنشان نیست بلکه به عقیده باستان‌شناسان عصاره و تبلوری از فرهنگ و هنر تمدن‌های تاریخی۵۰۰ پیش از میلاد مسیح است که توسط هخامنشیان نمود پیدا کرده و جاودان شده است.

از همین رو حفاظت از شهر باستانی پارسه و میراث جهانی تخت جمشید، در واقع مسئولیتی جهانی است که بر روی دوش ایرانیان و فارسی‌ها گذاشته شده و با وجود همه محدودیت‌های موجود، در حال انجام است.

در کنار اقدامات مرمتی مستمر و گام‌های حفاظتی اما این میراث جهانی، با چالش‌ها و تهدیدهای بزرگی نیز روبرو است که امروز و آینده آن را تهدید می‌کند و لازم است با یک هم افزایی بین دستگاهی حل و فصل شود.

مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید در گفت‌وگو با ایرنا بزرگترین چالش‌های این میراث جهانی را مساله فرونشست، توسعه حریم شهری مرودشت و دسترسی به آب پایدار عنوان کرد که هر یک از آنها زخمی کهنه بر پیکر این پهنه میراثی است.

تخت جمشید در مواجهه با مساله فرونشست

محمدجواد جعفری گفت: حریم مجموعه جهانی تخت جمشید سالها است که با خشکسالی و مساله فرونشست روبرو است و ممکن است در آینده عواقبی را به دنبال داشته باشد.

فرونشست همچنان در تخت جمشید و نقش رستم فعال است و هر سال چاله‌های جدیدی در حریم این آثار بررسی و مستندنگاری می‌شود؛ چنانکه امسال نیز با این مساله مواجه بودیم.

به گفته او فرونشست همچنان در تخت جمشید و نقش رستم فعال است و هر سال چاله‌های جدیدی در حریم این آثار بررسی و مستندنگاری می‌شود؛ چنانکه امسال نیز با این مساله مواجه بودیم.

مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید گفت: با اینکه هرساله شاهد ایجاد چاله‌هایی در تخت جمشید و نقش رستم هستیم، اما همین امسال نیز بی‌توجه به این بحران، در زمین‌های کشاورزی پیرامونی محصولات آب بر مانند برنج و ذرت کشت شد.

جعفری با گلایه گفت: این اتفاق در شرایطی رخ داده که نه از سوی آب منطقه‌ای و نه جهاد کشاورزی نیز اقدام موثری برای پیشگیری از کشت و برداشت آب در این پهنه نشده است.

فرونشت زمین به معنای افتادگی، شکست یا ترک خوردگی و ایجاد اختلاف سطحی در زمین است که در دشت‌ها رخ می‌دهد و به گفته کارشناسان علم زمین‌شناسی، ناشی از عدم تناسب بیلان آب آبرفت‌ها است؛ پیشگیری از تشدید این عامل انسانی - طبیعی تنها با توقف کشت آب بر و نظارت بر حفاری و تعمیق چاه‌های آب دشت مرودشت ممکن است که در گرو همکاری و هم افزایی مسئولانه دستگاه‌های مرتبط است.

چرا که به گفته مدیرکل زمین شناسی و اکتشافات معدنی جنوب کشور، تنها دلیل فرونشست زمین، برداشت بی رویه آب از آبرفت‌ها در حوزه های آبخیز یا آبخوان ها است.

علی نیک عهد در مصاحبه‌ای درباره فرونشست دشت مرودشت، به خبرنگار ایرنا گفت: در گذشته برداشت یا بیلان آب با مقدار بارش تناسب داشت و بارش باران به همان میزان برداشت آب از چاه‌ها، آب به زمین تزریق می‌کرد، اما طی دهه‌های اخیر این توازن به هم ریخت و برداشت بیشتر از حجم تزریق یا تغذیه سفره های آبرفتی زمین است.

به گفته او با عمیق‌تر شدن چاه‌های کشاورزی و برداشت بی‌رویه آب از این سفره‌های آبرفتی، قسمتی از دل زمین که مانند بالشتکی منعطف عمل می‌کرده از بین رفته و این سبب می‌شود تا زمین بر اثر یک تکان بسیار جزئی و زلزله‌ای حتی در حد نیم ریشتری دچار شکست شود و فروافتد.

نیک عهد گفت: اگر چه زمان دقیق آغاز فرونشست زمین در دشت مرودشت مشخص نیست اما در دوره ای حدود ۳۰ تا ۴۰ سال اخیر رخ داده است؛ هنگامی که آب از سفره‌های آبرفتی به سطح زمین پمپاژ و برای کشت صیفی‌جات و دیگر زراعت‌های پرآب بر استفاده شد و این آب در حفره‌هایی آبدار که چون بالشتکی منعطف و ایجاد پایداری برای زمین عمل می‌کرد از بین رفت.

اکنون به دلیل خشکی دشت و کمبود آب کشاورزی، برای پیشگیری از تشدید و تداوم فرونشست، باید کشت و زرع در این پهنه مدیریت شود.

توسعه شهری مرودشت تا مرز شهر باستانی پارسه

مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید یکی دیگر از ابَر چالش‌های این میراث پارسی را مساله طرح جامع شهر مرودشت برشمرد و گفت: این طرح مجددا و بدون ملاحضات میراث فرهنگی در حال پیشرفت است و براساس آن شهرک مهدیه که در حریم درجه یک تخت جمشید قرار دارد، به عرصه شهر مرودشت افزوده خواهد شد.

جعفری ادامه داد: در صورت اجرایی شدن این طرح، عرصه شهری مرودشت به شهر تاریخی پارسه می‌چسبد و در بلند مدت، بیم آسیب‌های جبران ناپذیری برای این میراث باستانی ایران وجود دارد.

به گفته او، میراث فرهنگی فارس و وزارت میراث فرهنگی این موضوع را پیگیری کرده و مکاتبات بسیاری نیز انجام شده اما متاسفانه از سوی راه‌وشهرسازی و استانداری اقدام موثری در این خصوص انجام نشده است.

آب مورد نیاز تخت‌جمشید که از سد درودزن تامین شده بود، پس از سه ماه دوباره قطع شد.

محدوده حریم درجه یک با وسعتی حدود ۶ هزار هکتار محدوده اصلی شهر تاریخی پارسه و شهر تاریخی استخر و بقایای مرتبط با این ۲ شهر بزرگ را شامل می‌شود و ضوابط این محدوده، مبتنی بر حفظ وضع موجود به منظور جلوگیری از تخریب عرصه و عیان آثار تاریخی است.

طرح جامع شهری مرودشت از سه سال پیش مطرح شده و در چند رفت و برگشت مورد مخالفت قاطع شورای راهبردی پایگاه‌های میراث جهانی پارسه – پاسارگاد و وزارت میراث فرهنگی نیز قرار گرفته اما دوباره از نیمه اردیبهشت در دستور کار قرار گرفته و به گفته مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید در حال پیشرفت است.

تشنگی میراث جهانی تخت جمشید

محمدجواد جعفری یکی دیگر از مهمترین چالش‌های تخت جمشید را مساله تامین آب پایدار دانست و گفت: آب مورد نیاز تخت جمشید که از سد درودزن تامین شده بود، پس از سه ماه دوباره قطع شد.

به گفته او اکنون تنها منابع تامین آب مجموعه جهانی تخت جمشید ۲ اینچ آب یک چاه شیرین است و یک اینچ آب چاه شور که تبعات منفی هم به عهده دارد.

مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید گفت: آنطور که مطرح شد، آب متصل شده از سد درودزن برای آب رسانی به روستاهای همجوار قطع شد و اکنون نیاز آبی این مجموعه پابرجا است.

تامین آب شرب پایدار، پیشگیری از فرونشست و نجات میراث نیاکان پارسی از آسیب‌های جدی از این بحران انسانی – طبیعی و حفاظت از حریم درجه یک تخت جمشید، ضرورت‌هایی است که نباید ساده از کنار آن گذشت و با یک هم افزایی سازنده به آنها را چاره کرد./ ایرنا