از ونزوئلا تا ایران؛ خطر زلزله‌های دوقلو در کمین گسل‌ها/ پدیده جفت‌زلزله‌ها؛ تهدیدی تازه برای بیمارستان‌ها و زیرساخت‌های حیاتی

دکتر مهدی زارع استاد تمام زمین شناسی در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا در خصوص زلزله‌های ویرانگر ونزوئلا گفت: «به زلزله‌های ونزوئلا در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶ پدیده «جفت‌زلزله» (Doublet Earthquakes) یا «زلزله‌های چندگانه» (Multiple Earthquake Events) گفته می‌شود. اگر دو گسیختگی روی دو گسل مختلف (یا دو بخش مجزا از یک گسل) با فاصله زمانی کوتاه رخ دهد، این دو رویداد کاملاً دو زلزله مجزا هستند.»

وی افزود: «در مورد زلزله ونزوئلا، زلزله اول نقش «چکانشی» (Triggering) را داشته که با تغییر تنش در پوسته، مانند بازی دومینو گسل مجاور را فعال کرده و زلزله بزرگ‌تر دوم رخ داده است. بنابراین از آنجا که فاصله زمانی این دو زلزله ۳۹ ثانیه است، فرصتی برای بازگشت به حالت سکون نبوده و موج زلزله دوم زمانی به سازه می‌رسد که سازه در حال نوسان شدید ناشی از زلزله اول است.»

وی گفت: «می‌دانیم که اکثر آیین‌نامه‌های طراحی لرزه‌ای مثل ASCE 7-22 یا نشریه ۵۵۰ ایران بر پایه «طراحی مبتنی بر عملکرد برای یک تک‌رویداد» بنا شده‌اند.»

وی افزود: «وقتی زلزله دوم (M7.5) تنها ۴۰ ثانیه بعد خطور می‌کند، با سازه‌ای مواجه می‌شود که دیگر مشخصات اولیه را ندارد؛ سختی آن به شدت کاهش یافته، پریود طبیعی‌اش تغییر کرده و ظرفیت شکل‌پذیری‌اش مستهلک شده است. این یعنی سازه عملاً دفاعی در برابر زلزله دوم ندارد.»

وی گفت: «در سال ۲۰۰۳ زلزله‌های ۶ فوریه ۲۰۲۳ -البته با ۹ ساعت فاصله- کمابیش وضع مشابهی ایجاد کردند.»

وی افزود: «زلزله‌های متوالی ترکیه در ۲۰۲۳ و اکنون ونزوئلا در ۲۰۲۶ برای کمیته‌های تدوین آیین‌نامه ۲۸۰۰، ASCE یا ICC اثبات کرد که فرض «تک زلزله شدید در طول عمر سازه» دیگر برای سازه‌های با اهمیت خیلی زیاد (بیمارستان‌ها، پل‌های حیاتی، نیروگاه‌ها) کافی نیست.»

وی گفت: «اگرچه طراحی همه ساختمان‌های معمولی برای دو زلزله متوالی شدید از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نیست، اما برای ابنیه فنی و سازه‌های حیاتی، بازبینی ضوابط و الزام به کنترل سازه تحت «سناریوی زلزله‌های پیاپی» Sequential Earthquake Scenarios یک ضرورت غیرقابل‌انکار در مهندسی زلزله نوین است.»

وی افزود: «وقوع «جفت‌زلزله‌ها» (Doublet Earthquakes) یا زلزله‌های متوالی با بزرگای نزدیک به هم و فاصله زمانی کوتاه در ساختارهای گسله ایران با وجود روندهای ساختاری متفاوت و قطعه‌قطعه بودن (Segmentation) و نرخ بالای تجمع تنش قابل انتظار است که به شدت مستعد «تحریک استاتیکی و دینامیکی گسل‌های مجاور» Stress Triggering هستند.»

وی گفت: «در ۲۳ آبان ۱۴۰۰ (نوامبر ۲۰۲۱)، جفت‌زلزله فین هرمزگان با بزرگای M_w = 6.0 و M_w = 6.4 به فاصله تنها یک و نیم دقیقه از یکدیگر رخ داد. زلزله اول تنش کولمب را روی قطعه مجاور تخلیه کرد و بلافاصله رویداد دوم و بزرگ‌تر را رقم زد.»

وی افزود: «در روستای کلان لواسان گسل مشا در بالادست سد لتیان با گسل شمال تهران تلاقی دارد. گسیختگی در بخش شرقی یا مرکزی گسل مشا به راحتی می‌تواند به دلیل انتقال تنش دینامیکی و استاتیکی، گسل شمال تهران منتقل شود که چسبیده به بافت شهری تهران و حومه است.»

وی گفت: «طول و نرخ لغزش این گسل‌ها ظرفیت ایجاد زلزله‌های بالای M=7 (مشابه ونزوئلا) را داراست.»

وی افزود: «در استان آذربایجان شرقی زلزله‌های دوقلوی ورزقان در ۲۱ مرداد ۱۳۹۱ بارزترین نمونه است. دو زلزله با بزرگای M_w = 6.4 و M_w = 6.3 با فاصله زمانی حدود ۱۱ دقیقه و بلافاصله در مجاور یکدیگر رخ دادند که اولی سازوکار امتدادلغز و دومی سازوکار معکوس داشت.»

وی گفت: «در منطقه لوت زلزله ۹ و ۱۰ شهریور ۱۳۴۷ دشت بیاض (M=7.3) و زلزله فردوس (M=6.4) که با فاصله کمتر از ۲۱ ساعت رخ دادند، نمونه‌ای از جفت‌زلزله‌های با فاصله زمانی کمی بیشتر هستند.»

وی افزود: «ساختار متقاطع گسل‌ها در این زون - تلاقی گسل‌های امتدادلغز دشت بیاض با گسل فردوس - پتانسیل بالایی برای ایجاد کلاسترها یا جفت‌زلزله‌های پیاپی دارد. تمامی این پهنه‌ها پتانسیل رخداد جفت زمین‌لرزه‌های بزرگ بعدی را دارند.»