ذخایر سدهای تهران در کمترین سطح نیم‌قرن اخیر/ سوپر ال‌نینو هم گره بی‌آبی را باز نمی‌کند

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، شواهد اقلیمی در پهنه تهران و البرز، گویای فرورفتن در گرداب یک خشکسالی مزمن و چندلایه است که حتی بارش‌های فصلی اخیر نیز نتوانسته است ساختار شکسته تراز آبی سدهای پنج‌گانه را ترمیم کند. در حالی که آمارهای سال آبی جاری، رشد نسبی بارش‌ها نسبت به دوره مشابه قبل را نشان می‌دهد، اما بررسی‌های فنی تأیید می‌کند که این حجم از نزولات در برابر کسری انباشته ناشی از شش سال پیاپی خشکسالی و کاهش شدید بارش‌های پاییزی، به مثابه قطره‌ای در برابر عطش زمین است. وضعیت مخازن سدهایی نظیر لار، لتیان و ماملو با رسیدن به حجم‌های بحرانی و نزدیکی به تراز مرده، بیانگر این واقعیت است که مدیریت منابع آب پایتخت با تنشی فوق‌العاده شدید روبه‌روست؛ بحرانی که در آن، تقاضای روزانه سه میلیارد لیتری، در تقابل با الگوهای اقلیمی پیش‌رو از جمله بازگشت گرمای ناشی از پدیده سوپر ال‌نینو، پایداری زیستی کلان‌شهر را در وضعیتی ناپایدار قرار داده است.

خشکسالی تهران و سوپر ال نینوی ۲۰۲۶

مهدی زارع، استاد تمام زمین شناسی در گفت و گو با رکنا در مقایسه آماری بارندگی در استان‌های تهران و البرز برای سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ (تا تاریخ ۱۲ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵) با مدت مشابه در سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ در گفت و گو با رکنا گفت: میزان بارش در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ در تهران ۱۶۶.۲ میلی‌متر است که نسبت به مدت مشابه سال قبل با ۱۴۲.۷ میلی‌متر افزایش ۱۶% نشان می‌دهد و در البرز بارندگی در سال آبی جاری تا ۱۲ اردیبهشت ۲۸۲.۲ میلی‌متر گزارش شده که نسبت سال آبی قبل که ۲۱۸.۷ میلی‌متر بوده افزایش ۲۹% نشان می‌دهد.

وی افزود: اگرچه هر دو استان نسبت به سال گذشته با کمبود شدید آب و هوای خشک مواجه بودند، اما سال آبی جاری وضعیت بهتری داشته است. بارش در تهران ۲۹ درصد کمتر از میانگین بلندمدت (۲۳۴.۱ میلی‌متر) است، در حالی که البرز نیز ۱۵ درصد کمتر از میانگین بلندمدت خود (۳۳۲.۶ میلی‌متر) بارندگی داشته است. بخش عمده این افزایش بارش به فروردین‌ماه ۱۴۰۵ بازمی‌گردد. در این ماه، کشور افزایش بی‌سابقه‌ای در بارندگی را تجربه کرد که میانگین بارش در سطح کشور را ۷ درصد بالاتر از میانگین بلندمدت برد.

زارع تشریح کرد: علی‌رغم افزایش بارش نسبت به سال قبل، ذخایر آبی همچنان بحرانی است. به دلیل خشکسالی‌های متوالی در سال‌های اخیر و کاهش شدید بارش در پاییز ۱۴۰۴، سدهای تأمین‌کننده آب تهران و البرز در بدترین وضعیت نیم قرن اخیر قرار دارند. به عنوان مثال، سد امیرکبیر (کرج) در بهمن‌ماه ۱۴۰۴ تنها ۴ درصد پرشدگی داشت. یک فصل بارندگی مناسب نمی‌تواند کسری انباشته شده از سال‌های خشکسالی را جبران کند. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که بارش‌ها در ادامه بهار ۱۴۰۵ (اردیبهشت و خرداد) در محدوده نرمال تا کمتر از نرمال خواهد بود.

وی در ادامه گفت: خشکسالی مزمن در ابتدای خرداد ۱۴۰۵ تشدید شده است. این منطقه ششمین سال متوالی خشکسالی را تجربه می‌کند، از ابتدای سال آبی ۱۳۰۴-۱۴۰۵ تاکنون، کسری بارش در تهران به ۳۵٪ رسیده است. سطح سدهای مخزنی نسبت به مدت مشابه در سال ۱۴۰۳-۱۴۰۴ به شدت نگران‌کننده است (کسری بین ۴۸٪ تا ۸۸٪). فشار بر مصرف روزانه آب در پایتخت به ۳ میلیارد لیتر رسیده است. تا خرداد ۱۴۰۵ سوپر ال‌نینو گرما را تشدید و بارش‌ها را کاهش و اثرهای خشکسالی فعلی را تشدید می‌کند. باران‌های اخیر نیز برای بهبود وضعیت کافی نبوده است. در پاییز ۱۴۰۵ پیش‌بینی‌های رسمی حاکی از آن است که تأثیر ال‌نینو در نهایت می‌تواند بارش‌های نرمال پاییزی را به همراه آورد و تا حدی خسارت‌ها را جبران کند.

وی افزود: برای بهبودی پایدار و پایان واقعی «خشکسالی» به بارندگی‌های مستمر در طی چندین فصل نیاز است. وضعیت سه سد لار، لتیان و ماملو بحرانی است و مخازن آن‌ها در وضعیت تنش آبی فوق‌العاده شدیدی قرار دارند. جزییات میزان پرشدگی آن‌ها به شرح زیر است: سد لار ظرفیت اسمی ۹۶ میلیون مترمکعب دارد، سطح آب تنها ۱٪ ظرفیت معادل حدود ۱۰ میلیون مترمکعب آب که نشان‌دهنده کاهش ۲۷٪ نسبت به سال قبل است. سدهای لتیان و ماملو به ترتیب حدود ۸۵ میلیون مترمکعب (لتیان) و ۲۵۰ میلیون مترمکعب (ماملو) ظرفیت مخزن دارند. سطح آب آن‌ها بین ۷ تا ۸٪ ظرفیت (کمتر از ۱۰٪) قرار دارد، با حجم ترکیبی ۲۳ میلیون مترمکعب تنها ۶ تا ۷٪ از کل ظرفیت تخمینی آن‌ها حدود ۳۳۵ میلیون مترمکعب است. این میزان کاهش ۵۰٪ نسبت به سال قبل را نشان می‌دهد. بارش‌های پاییز و زمستان پیش‌رو (۱۴۰۵) به‌تنهایی نمی‌توانند این عقب‌ماندگی عظیم را جبران کنند، اما ممکن است شروع یک روند بهبود نسبی باشند.

زارع تشریح کرد: کل ذخیره سدهای تأمین‌کننده آب تهران در بدترین وضعیت پنجاه سال اخیر قرار دارد و برخی از آن‌ها به حجم مرده رسیده‌اند. پیش‌بینی‌ها از شکل‌گیری پدیده اقلیمی «ال‌نینو» حکایت دارد که معمولاً منجر به افزایش بارش‌ها در ایران می‌شود. بارش‌های پاییز ۱۴۰۵ در اکثر نقاط کشور در محدوده نرمال تا بیش از نرمال پیش‌بینی شده است. در کنار بارندگی، بارش برف در ارتفاعات البرز نیز می‌تواند نقش مهمی در تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و روان‌آب بهاره داشته باشد.

وی در پایان گفت: اگرچه این بارش‌ها نویدبخش هستند، اما نمی‌توانند در یک سال، کسری انباشته‌شده طی چندین سال خشکسالی را جبران کنند. ذخیره فعلی کل سدهای تهران حدود ۱۲۷ میلیون مترمکعب است. برای پر کردن آن‌ها به حجمی عظیم از روان‌آب نیاز است که وقوع آن در یک سال غیرمحتمل است. بارش‌های پیش‌رو شرایط را نسبت به وضعیت فعلی بحرانی بهبود می‌بخشند و از تشدید بیشتر بحران جلوگیری می‌کنند، اما جبران کامل ذخیره‌ها در کوتاه‌مدت، با توجه به شدت خشکسالی، امکان‌پذیر نیست.