رکنا گزارش می دهد
تاریخ هدف گرفته شد؛ ایران پس از جنگ ۴۰ روزه با بزرگترین فاجعه میراثی دهه اخیر روبهرو است/ ویرانی ۱۴۰ اثر تاریخی
رکنا، آمار تازه از تخریب ۱۴۰ اثر تاریخی در جنگ ۴۰ روزه اخیر، تصویری تکاندهنده از گستره و شدت حملات نظامی ارائه میدهد؛ حملاتی که نهفقط زیرساختها بلکه هویت تاریخی ایران را هدف گرفت و سکوت نهادهای بینالمللی درباره آن، ابعاد بحران را سنگینتر کرده است.
به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، تازهترین گزارش رسمی از آسیبدیدگی ۱۴۰ بنای تاریخی ایران در جریان جنگ ۴۰ روزه اخیر حکایت دارد؛ جنگی که از نهم اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد و پس از ۴۰ روز در ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ با اعلام آتشبس موقت پایان یافت.
این تخریبها صرفاً خسارتهای ساختمانی نیستند؛ بلکه ضربهای مستقیم به حافظه تاریخی یک کشور محسوب میشوند. بناهای تاریخی، حامل روایتهای تمدنیاند و نابودی آنها در جنگ، به معنای حذف بخشی از حافظه فرهنگی یک ملت است. به همین دلیل، در حقوق بینالملل چنین تخریبهایی نه فقط خسارت ملی، بلکه آسیب به میراث مشترک بشریت تلقی میشود.
پایتخت در خط مقدم تخریب؛ چرا تهران بیشترین خسارت را دید؟
بررسی جغرافیای آسیبها نشان میدهد که استان تهران با حدود ۵۰ درصد بناهای آسیبدیده در مرکز تخریبها قرار دارد. این آمار نشان میدهد که پایتخت در جریان حملات نظامی، بیش از سایر مناطق در معرض موج تخریب میراثی قرار گرفته است.
تهران تنها مرکز سیاسی کشور نیست؛ این شهر مجموعهای از لایههای تاریخی از دوره قاجار تا پهلوی را در خود جای داده است. عمارتهای تاریخی، بناهای مذهبی، بازارهای قدیمی و ساختمانهای ثبتملی، بخشی از ساختار هویتی این شهر را شکل دادهاند.
حملات نظامی در جریان جنگ، این ساختار را در نقاط مختلف شهر دچار آسیب کرده است؛ آسیبهایی که اکنون دیگر با اقدامات موقت قابل مدیریت نیستند و نیازمند برنامههای بلندمدت مرمتی و حفاظتی هستند.
تخریب میراث فرهنگی در جنگ؛ از منظر حقوق بینالملل چه معنایی دارد؟
در حقوق بینالملل، تخریب آثار تاریخی در جریان جنگ یک مسئله کاملاً تعریفشده است. اسناد متعددی دولتها را موظف میکنند که حتی در زمان مخاصمه مسلحانه از آثار فرهنگی حفاظت کنند.
مهمترین این اسناد عبارتاند از:
کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه
پروتکلهای الحاقی ۱۹۷۷ کنوانسیون ژنو
کنوانسیون ۱۹۷۲ یونسکو درباره حفاظت از میراث جهانی
این اسناد تصریح میکنند که آثار تاریخی و فرهنگی نباید هدف حمله قرار بگیرند و حتی در عملیات نظامی نیز باید از آسیب به آنها جلوگیری شود. در بسیاری از موارد، تخریب عمدی میراث فرهنگی میتواند در حقوق بینالملل تا سطح جرم جنگی نیز بررسی شود.
بنابراین تخریب ۱۴۰ بنای تاریخی در جریان جنگ اخیر، موضوعی صرفاً داخلی نیست و میتواند در چارچوب سازوکارهای بینالمللی مورد بررسی قرار گیرد.
سکوت نهادهای بینالمللی؛ خلأ واکنش در برابر تخریب میراث در جنگ
با وجود چارچوبهای حقوقی موجود، واکنش نهادهای بینالمللی نسبت به تخریب میراث تاریخی ایران در این جنگ بسیار محدود بوده است.
در شرایطی که طبق مقررات جهانی باید سازوکارهای فوری فعال شوند، هنوز اقدام جدی از سوی برخی نهادهای کلیدی دیده نشده است.
از جمله:
یونسکو تاکنون هیأت ارزیابی اضطراری به مناطق آسیبدیده اعزام نکرده است.
شورای بینالمللی بناها و محوطهها (ICOMOS) هشدار رسمی درباره این تخریبها منتشر نکرده است.
گزارشگر ویژه سازمان ملل در حوزه حقوق فرهنگی نیز هنوز مأموریت میدانی در این زمینه درخواست نکرده است.
این در حالی است که در بسیاری از جنگهای جهان، تخریب میراث فرهنگی به سرعت در دستور کار نهادهای بینالمللی قرار میگیرد و ارزیابیهای میدانی انجام میشود.
مسئولیت حقوقی ایران؛ از مستندسازی خسارتها تا پیگیری بینالمللی
در کنار مسئولیت جامعه جهانی، ایران نیز برای پیگیری حقوقی این تخریبها باید اقدامات مشخصی انجام دهد. مهمترین گام در این مسیر مستندسازی دقیق خسارتها است.
این فرآیند شامل:
ثبت کامل فهرست بناهای آسیبدیده
تهیه تصاویر دقیق و مستندات فنی
اسکن و مستندسازی سهبعدی آثار
و تدوین گزارش کارشناسی قابل ارائه در مراجع بینالمللی
بدون چنین مستنداتی، پیگیری حقوقی در مجامع بینالمللی عملاً دشوار خواهد شد.
پیامدهای فراتر از معماری؛ وقتی جنگ به حافظه تاریخی ضربه میزند
تخریب آثار تاریخی در جنگ تنها نابودی چند ساختمان قدیمی نیست. این اتفاق پیامدهای عمیق فرهنگی و اجتماعی دارد.
از بین رفتن لایههای معماری تاریخی
کاهش سرمایه فرهنگی و هویتی جامعه
آسیب به صنعت گردشگری و اقتصاد فرهنگی
تضعیف پیوند نسلهای جدید با تاریخ کشور
این خسارتها اغلب نسلی و بلندمدت هستند و حتی پس از مرمت فیزیکی بناها نیز آثار آنها باقی میماند.
مرمت پس از جنگ؛ آغاز مرحلهای پیچیده از بازسازی میراث
طبق اعلام مدیرکل پایگاههای ملی و جهانی، ایران اکنون از مرحله تثبیت اضطراری عبور کرده و وارد مرحله راهبردی مرمت شده است.
مرمت در چنین شرایطی، صرفاً بازسازی فیزیکی بناها نیست؛ بلکه فرآیندی پیچیده است که باید بر اساس مستندات تاریخی، روشهای علمی و همکاری متخصصان انجام شود.
در این مرحله، حفاظت از اصالت تاریخی بناها، ثبت دیجیتال آثار و برنامهریزی برای جلوگیری از آسیبهای بعدی اهمیت ویژهای دارد.
میراث فرهنگی در خط آتش جنگ؛ مطالبهای که باید جهانی شود
تخریب ۱۴۰ بنای تاریخی در جریان جنگ ۴۰ روزه اخیر، مسئلهای فراتر از مرزهای یک کشور است. آثار تاریخی ایران بخشی از میراث تمدنی جهان محسوب میشوند و حفاظت از آنها مسئولیتی مشترک است.
به همین دلیل، فعال شدن سازوکارهای بینالمللی برای بررسی این تخریبها و حمایت از روند مرمت، مطالبهای است که باید در سطح جهانی مطرح شود.
در نهایت، جنگها تنها شهرها را ویران نمیکنند؛ آنها حافظه تاریخی ملتها را نیز هدف قرار میدهند. وقتی یک بنای تاریخی در جنگ فرو میریزد، تنها سنگ و آجر نیست که از میان میرود؛ بخشی از روایت تمدنی یک ملت نیز خاموش میشود.
ارسال نظر