۷۷ بنای تاریخی تهران با حملات نظامی آسیب دید؛ ۱۰ درصد دچار تخریب جدی شده اند/ مطالبه برای ورود نهادهای جهانیِ حافظ میراث

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، تهران هنوز از التهاب هفته‌های گذشته خارج نشده، اما نخستین برآورد رسمی از خسارت‌های واردشده به میراث تاریخی پایتخت، واقعیتی نگران‌کننده را روشن کرده است؛ ۷۷ بنای تاریخی و کاخ‌موزه در فاصله کوتاه میان ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ آسیب دیده‌اند. آماری که برای شهری با این حجم از بناهای ثبت‌شده و قدمت معماری، معنایی فراتر از ترک‌های سطحی و شکستگی‌های نما دارد. این عدد، تصویری از آسیب‌پذیری حافظه یک شهر است.

وزن خسارت‌ها؛ ۹۰ درصد آسیب سطحی، ۱۰ درصد تخریب جدی

 ۹۰ درصد از این آسیب‌ها جزئی بوده؛ آسیب‌هایی که با مرمت دقیق قابل بازگشت است. اما ۱۰ درصد بناها با تخریب جدی روبه‌رو شده‌اند؛ تخریب‌هایی که به سازه و تزئینات اصلی لطمه زده و نیازمند برنامه مرمتی پرهزینه و زمان‌بر است.

در میان این ۷۷ بنا، ۳۸ اثر ثبت ملی قرار دارد و ۲۷ اثر متعلق به دوره قاجار است؛ دوره‌ای که اساس شکل‌گیری و روایت تهران معاصر بر آن بنا شده است.

بناهایی که آسیب دیدند؛ از کاخ‌ها تا کلیساها

فهرست رسمی نشان می‌دهد از کاخ فرخ‌آباد و عشرت‌آباد تا آسیاب کهک و زندان قصر، و از سردر سنگی کاخ مرمر تا موزه آبگینه، کتابخانه سابق ، کلیسای نیکلای مقدس، خانه دولو، بازارچه سیداسماعیل و کنیسه رفیع‌نیا همگی از موج انفجارها آسیب دیده‌اند.

بخش مهمی از این آثار نه فقط ارزش تاریخی بلکه کارکرد فرهنگی در حافظه جمعی شهر دارند؛ بناهایی که هر ترک کوچک‌شان بخشی از روایت یک دوره را کمرنگ می‌کند.

اشیای تاریخی در امان؛ خسارت تنها به کالبد وارد شد

گزارش‌ها یک نقطه روشن دارد، هیچ شیء تاریخی، سند، کتاب یا اثر منقول در تهران آسیب ندیده است و تمام گنجینه‌ها پیش از آغاز حملات در مخازن امن قرار گرفته بودند.

اما همین‌که بناها، دیوارها و سقف‌ها آسیب دیده‌اند، برای کارشناسان هشدار بزرگی است؛ زیرا میراث کالبدی، چارچوبی است که تاریخ منقول را قابل فهم می‌کند.

سکوتی که سنگین شد؛ کجا بودند حافظان بین‌المللی میراث جهانی؟

آنچه این روزها بیشتر از ارقام خسارت‌ها بر زبان فعالان حوزه میراث می‌چرخد، پرسشی ساده اما سنگین است،چطور ممکن است ده‌ها بنای تاریخی در یک بازه کوتاه آسیب ببینند و نهادهایی که در سطح جهان خود را مسئول پاسداری از میراث فرهنگی معرفی می‌کنند، هیچ موضع و هشدار فوری منتشر نکنند؟

سازمان‌هایی که آئین‌نامه‌های رسمی‌شان بر «پیشگیری از آسیب» تأکید دارد، در برابر انتشار خبر آسیب به ۷۷ اثر تاریخی در یکی از پایتخت‌های بزرگ منطقه، واکنشی در حد انتظار نشان نداده‌اند.

این سکوت، برای جامعه فرهنگی ایران نه جنبه سیاسی، که جنبه ساختاری دارد؛ زیرا این نهادها طبق اصول خودشان موظف به هشدار، گزارش‌گیری فوری، اعزام ارزیاب و پیگیری حفاظت اضطراری‌اند.

وقتی ۳۸ بنای ثبت ملی و ۲۷ اثر دوره قاجار در یک شهر در فاصله کوتاهی آسیب می‌بینند، انتظار می‌رود سازوکارهای بین‌المللی حفاظت، فعال و پاسخ‌گو باشند. اما آنچه در عمل رخ داده، تماشای از دور بوده؛ تماشا در حالی که معماری یک شهر تاریخی زیر موج انفجارها ترک برداشته است.

مسئولیت، هنوز زمین‌مانده

ایران در این هفته‌ها توانسته اشیای تاریخی را از آسیب دور نگه دارد، اما مرمت کالبدی ۷۷ بنا، مسیر دشواری است؛ مسیری که باید با استانداردهای دقیق و همراهی مستمر نهادهای تخصصی جهانی انجام شود؛ نهادهایی که طبق وظایف خود باید برای چنین موقعیت‌هایی وارد عمل شوند، نه بعد از آنکه گردوغبار نشست.

تهران از جنگ عبور کرده، اما آثارش هنوز به ترمیم نیاز دارد؛ و سکوت نهادهایی که خود را پاسدار میراث بشری می‌دانند، همچنان روی زخم‌های این شهر سنگینی می‌کند.