ابر قدرت فعلی جهان کیست؟ /  ترامپ، پوتین و شی برای آینده دنیا چه خوابی دیده‌اند؟

به گزارش خبرنگار سیاسی رکنا، نشست بی‌سابقه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ در شنژن چین، فقط یک دیدار دیپلماتیک نیست؛ نمایش تمرکز قدرت نظامی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی در سه کشور است که هرکدام می‌خواهند سهم بیشتری در تعیین قواعد جهان آینده داشته باشند. اما آیا این سه رهبر در حال ساختن نظمی تازه‌اند یا صرفاً برای مدیریت رقابت‌های خطرناک خود پشت یک میز نشسته‌اند؟

جهان در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ شاهد یکی از متفاوت‌ترین صحنه‌های دیپلماسی معاصر است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه و شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در نخستین نشست رسمی سه‌جانبه رهبران این سه کشور در شهر شنژن چین گرد هم آمده‌اند؛ دیداری که در حاشیه نشست همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) برگزار می‌شود و از همان ابتدا با پرسش‌هایی فراتر از دستور کار رسمی آن همراه شده است.

این نشست در شرایطی برگزار می‌شود که نظم بین‌المللی شکل‌گرفته پس از جنگ جهانی دوم و به‌ویژه نظم تک‌قطبی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، با چالش‌های جدی روبه‌روست. آمریکا دیگر تنها بازیگر تعیین‌کننده اقتصاد و سیاست جهانی نیست، چین به رقیبی راهبردی در حوزه اقتصاد، صنعت و فناوری تبدیل شده و روسیه نیز با اتکا به توان نظامی و هسته‌ای خود همچنان قادر است معادلات امنیتی مناطق مهم جهان را تحت تأثیر قرار دهد.

اما اهمیت واقعی این نشست در کنار هم قرار گرفتن سه رهبر نیست؛ در این واقعیت است که سه کشور حاضر در این نشست، بخش بزرگی از ظرفیت نظامی، اقتصادی و راهبردی جهان را در اختیار دارند. به همین دلیل، نشست شنژن را باید در چارچوب رقابت بر سر تعریف نظم آینده جهان تحلیل کرد.

 ابرقدرت واقعی چه ویژگی‌هایی دارد؟

برای فهم اهمیت نشست، ابتدا باید به یک پرسش اساسی پاسخ داد: چه کشوری را می‌توان ابرقدرت نامید؟

قدرت جهانی صرفاً با تعداد سربازان، موشک‌ها، جنگنده‌ها یا حتی اندازه اقتصاد سنجیده نمی‌شود. یک کشور زمانی می‌تواند در سطح ابرقدرت قرار بگیرد که چند مؤلفه اساسی را هم‌زمان در اختیار داشته باشد: اقتصاد بزرگ و مقاوم، توان نظامی پیشرفته و قابل اتکا، فناوری راهبردی، ظرفیت تولید صنعتی، قدرت مالی، منابع انرژی، شبکه متحدان و توان اثرگذاری بر تصمیم‌ها و قواعد بین‌المللی.

به بیان دیگر، ابرقدرت کشوری نیست که فقط بتواند در یک جنگ پیروز شود یا کالاهای بیشتری تولید کند؛ بلکه کشوری است که بتواند قدرت اقتصادی خود را به نفوذ سیاسی، توان نظامی را به بازدارندگی و ظرفیت فناوری را به برتری راهبردی تبدیل کند.

این معیار، تفاوت مهمی میان آمریکا، چین و روسیه ایجاد می‌کند. هر سه کشور از قطب‌های اصلی قدرت جهانی‌اند، اما از نظر ترکیب قدرت و میزان برخورداری از مؤلفه‌های اقتصادی و نظامی در یک سطح قرار ندارند.

آمریکا؛ قدرتی با مجموعه‌ای از ابزارهای جهانی

آمریکا همچنان نزدیک‌ترین نمونه به مفهوم ابرقدرت جامع است. این کشور علاوه بر برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای جهان، دارای قدرت نظامی گسترده، شبکه پایگاه‌های خارجی، متحدان راهبردی، نفوذ مالی و جایگاه محوری دلار در نظام پولی بین‌المللی است.

برتری آمریکا فقط در ارتش آن خلاصه نمی‌شود. توانایی اعمال تحریم‌های مالی، اثرگذاری بر تجارت جهانی، نفوذ در نهادهای بین‌المللی و پیشتازی در بخش‌هایی از فناوری‌های پیشرفته، مجموعه‌ای از ابزارهای قدرت را در اختیار واشنگتن قرار داده است.

به همین دلیل، حتی زمانی که آمریکا با چالش‌های داخلی یا شکست‌های سیاست خارجی روبه‌رو می‌شود، همچنان توان اثرگذاری بر تصمیم‌های سایر کشورها را حفظ می‌کند.

چین؛ قدرت اقتصادی که به دنبال تکمیل قدرت نظامی است

چین نمونه متفاوتی از قدرت جهانی است. پکن با تکیه بر ظرفیت صنعتی، صادرات، تجارت بین‌المللی، زیرساخت‌های گسترده و سرمایه‌گذاری در فناوری، به یکی از مهم‌ترین مراکز اقتصادی جهان تبدیل شده است.

اما چین به‌خوبی می‌داند که قدرت اقتصادی بدون پشتوانه نظامی و امنیتی، برای تبدیل شدن به یک قدرت جهانی کامل کافی نیست. به همین دلیل، توسعه نیروی دریایی، موشکی، فضایی، سایبری و توان بازدارندگی هسته‌ای را در اولویت قرار داده است.

چین همچنین تلاش می‌کند وابستگی خود به فناوری‌های حساس خارجی را کاهش دهد و در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، نیمه‌رساناها و فناوری‌های پیشرفته به استقلال بیشتری برسد.

پکن در حال ساخت الگویی از قدرت است که در آن اقتصاد، فناوری و توان نظامی به یکدیگر متصل می‌شوند.

روسیه؛ قدرت نظامی بزرگ با محدودیت اقتصادی

روسیه از نظر نظامی و هسته‌ای یکی از مهم‌ترین قدرت‌های جهان است. این کشور زرادخانه هسته‌ای گسترده، منابع عظیم انرژی، توان موشکی و ظرفیت اثرگذاری بر امنیت اوراسیا را در اختیار دارد.

اما در مقایسه با آمریکا و چین، اقتصاد روسیه محدودتر و تنوع صنعتی و تجاری آن کمتر است. تحریم‌های غرب، هزینه‌های جنگ اوکراین و وابستگی قابل‌توجه اقتصاد این کشور به صادرات انرژی نیز محدودیت‌هایی ایجاد کرده‌اند.

بنابراین، روسیه را نمی‌توان از نظر قدرت اقتصادی هم‌تراز آمریکا و چین دانست. با این حال، توان نظامی و هسته‌ای آن به اندازه‌ای است که هیچ نظم امنیتی جدیدی بدون در نظر گرفتن منافع مسکو به‌سادگی شکل نخواهد گرفت.

این تفاوت مهمی است: روسیه لزوماً یک ابرقدرت اقتصادی هم‌تراز دو کشور دیگر نیست، اما یک قطب راهبردی و نظامی است که حذف آن از معادلات امنیتی جهان امکان‌پذیر نیست.

 اعداد چه می‌گویند؟ تمرکز قدرت نظامی در سه کشور

گزارش سال ۲۰۲۶ مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم  درباره هزینه‌های نظامی سال ۲۰۲۵، تصویر روشنی از تمرکز قدرت نظامی ارائه می‌دهد.

بر اساس این گزارش، آمریکا با ۹۵۴ میلیارد دلار هزینه نظامی در رتبه نخست جهان قرار گرفته است. چین با حدود ۳۳۶ میلیارد دلار دوم و روسیه با حدود ۱۹۰ میلیارد دلار سوم است.

این سه کشور در مجموع حدود یک‌هزار و ۴۸۰ میلیارد دلار هزینه نظامی داشته‌اند؛ رقمی معادل ۵۱ درصد کل هزینه‌های نظامی جهان در سال ۲۰۲۵.

به عبارت دیگر، بیش از نیمی از هزینه نظامی جهان در اختیار سه کشوری است که اکنون رهبران آنها در شنژن پشت یک میز نشسته‌اند.

البته هزینه نظامی به‌تنهایی معیار کامل قدرت نظامی نیست؛ زیرا فناوری، کیفیت تجهیزات، آمادگی عملیاتی، تجربه جنگی، لجستیک، ظرفیت صنعتی و قدرت ائتلاف‌ها نیز اهمیت دارند. با این حال، این ارقام نشان می‌دهند که چرا هیچ تحلیل جدی از امنیت بین‌المللی نمی‌تواند این سه کشور را نادیده بگیرد.

 چرا این سه کشور در یک میز قرار گرفته‌اند؟

با وجود اشتراک در برخورداری از قدرت جهانی، منافع سه کشور یکسان نیست.ترامپ می‌خواهد برتری آمریکا را حفظ کند، هزینه رقابت‌های خارجی را مدیریت کند و از طریق مذاکره امتیازات اقتصادی و امنیتی به دست آورد. موضوع کنترل تسلیحات هسته‌ای، روابط تجاری با چین و بحران ایران از جمله محورهای مهم مورد توجه واشنگتن است.

پوتین به دنبال تثبیت جایگاه روسیه در معادلات جهانی، کاهش فشارهای بین‌المللی و طرح مطالبات امنیتی مسکو، به‌ویژه در ارتباط با جنگ اوکراین است. برای کرملین، حضور در چنین نشستی به معنای نمایش این پیام است که روسیه با وجود تحریم‌ها همچنان بازیگری است که نمی‌توان درباره امنیت جهانی بدون آن تصمیم گرفت.

شی جین‌پینگ نیز به دنبال تثبیت جایگاه چین به‌عنوان یکی از مراکز اصلی قدرت جهانی است. پکن می‌خواهد ضمن حفظ همکاری‌های راهبردی با روسیه، از ورود به تقابل کنترل‌نشده با آمریکا جلوگیری کند. ثبات تجارت جهانی، امنیت زنجیره تأمین و دسترسی به فناوری‌های پیشرفته برای چین اهمیت حیاتی دارد.

بنابراین، سه رهبر با سه دستور کار متفاوت وارد این نشست شده‌اند؛ یکی به دنبال حفظ برتری موجود، دیگری در پی بازپس‌گیری و تثبیت جایگاه راهبردی و سومی در حال گسترش قدرت جهانی خود است.

 اوکراین؛ آیا سرنوشت کشورها در غیاب خودشان تعیین می‌شود؟

یکی از حساس‌ترین ابعاد نشست شنژن، نگرانی درباره احتمال تصمیم‌گیری قدرت‌های بزرگ درباره سرنوشت کشورهای دیگر است.

جنگ اوکراین نمونه روشنی از این نگرانی است. روسیه خواهان تغییر ترتیبات امنیتی در اروپا و تثبیت دستاوردهای خود در جنگ است. آمریکا به دنبال مدیریت بحران و کاهش هزینه‌های آن است و چین نیز نمی‌خواهد در منازعه‌ای که آن را عمدتاً اروپایی می‌داند، مستقیماً گرفتار شود.

اما غیبت اوکراین و اروپا از یک گفت‌وگوی احتمالی درباره آینده جنگ، پرسش مهمی را مطرح می‌کند: آیا قدرت‌های بزرگ می‌توانند درباره امنیت و تمامیت ارضی کشور دیگری تصمیم بگیرند؟

این نگرانی یادآور کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ است؛ زمانی که رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد شوروی درباره نظم پس از جنگ جهانی دوم و آینده اروپا گفت‌وگو کردند.

البته شرایط امروز با سال ۱۹۴۵ تفاوت‌های بنیادی دارد و نمی‌توان نشست شنژن را تکرار یالتا دانست. اما مقایسه این دو رویداد یک هشدار سیاسی مهم دارد: تمرکز تصمیم‌گیری در دست قدرت‌های بزرگ می‌تواند استقلال و حق انتخاب کشورهای کوچک‌تر را تحت فشار قرار دهد.

 رقابت هسته‌ای؛ آزمون واقعی اعتماد میان سه قدرت

کنترل تسلیحات هسته‌ای یکی دیگر از موضوعات مهم این نشست است.آمریکا و روسیه بزرگ‌ترین زرادخانه‌های هسته‌ای جهان را در اختیار دارند و چین نیز در حال توسعه توان هسته‌ای خود است.

با پایان اعتبار پیمان نیواستارت در فوریه ۲۰۲۶، یکی از مهم‌ترین چارچوب‌های محدودکننده تسلیحات راهبردی آمریکا و روسیه از میان رفته است.

ترامپ خواهان ورود چین به مذاکرات سه‌جانبه کنترل تسلیحات است؛ اما پکن معتقد است تا زمانی که زرادخانه هسته‌ای آمریکا و روسیه بسیار بزرگ‌تر از زرادخانه چین است، پذیرش محدودیت‌های مشابه منطقی نیست.

این اختلاف نشان می‌دهد که حتی در موضوعی که منافع مشترک سه کشور، یعنی جلوگیری از جنگ هسته‌ای، کاملاً روشن است، دستیابی به توافق آسان نخواهد بود.

 ایران؛ بازیگر منطقه‌ای در میان رقابت قدرت‌های بزرگ

برای ایران، نشست شنژن صرفاً یک رویداد دیپلماتیک دور از مرزهای کشور نیست. هرگونه تفاهم یا اختلاف میان واشنگتن، مسکو و پکن می‌تواند بر معادلات امنیتی و اقتصادی خاورمیانه اثر بگذارد.

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، منابع انرژی، ظرفیت‌های نظامی و قرار گرفتن در مجاورت تنگه هرمز، از اهمیت راهبردی برخوردار است. اما اهمیت جغرافیایی به‌تنهایی برای تبدیل شدن به یک قدرت تعیین‌کننده جهانی کافی نیست.

آمریکا، چین و روسیه هرکدام منافع متفاوتی در قبال تهران دارند. چین به امنیت انرژی و تجارت منطقه‌ای توجه دارد؛ روسیه به همکاری‌های سیاسی و امنیتی خود با ایران و تحولات اوراسیا نگاه می‌کند و آمریکا نیز پرونده هسته‌ای، امنیت منطقه‌ای و موازنه قدرت در خاورمیانه را در اولویت قرار می‌دهد.

نکته مهم آن است که همکاری تهران با مسکو و پکن لزوماً به معنای تضمین حمایت بی‌قیدوشرط این دو کشور از ایران نیست. قدرت‌های بزرگ در نهایت بر اساس منافع ملی خود تصمیم می‌گیرند.

از این منظر، مسئله اصلی ایران باید فراتر از انتخاب میان شرق و غرب تعریف شود، چگونه می‌توان قدرت اقتصادی، توان فناورانه، ظرفیت دیپلماتیک و موقعیت ژئوپلیتیکی کشور را به قدرت واقعی در مذاکرات بین‌المللی تبدیل کرد؟

آیا جهان در حال تقسیم شدن میان سه قدرت است؟

یکی از برداشت‌های رایج از نشست شنژن، احتمال شکل‌گیری توافقی میان سه قدرت برای تقسیم حوزه‌های نفوذ است. اما چنین برداشتی هنوز پشتوانه کافی ندارد.

آمریکا، چین و روسیه در موضوعاتی مانند تایوان، اوکراین، تحریم‌ها، تجارت، فناوری و امنیت منطقه‌ای اختلافات جدی دارند. حتی روابط نزدیک پکن و مسکو نیز به معنای هم‌پوشانی کامل منافع آنها نیست.

از سوی دیگر، هند، اتحادیه اروپا، ژاپن، ترکیه، عربستان سعودی، برزیل و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای و میانی نیز در معادلات جهانی نقش دارند و حاضر نیستند به‌سادگی به تابع تصمیم‌های سه کشور تبدیل شوند.

جهان امروز بیش از آنکه در حال بازگشت به یک نظم دوقطبی یا تقسیم ساده به سه حوزه نفوذ باشد، به سمت نوعی چندقطبی رقابتی حرکت می‌کند؛ نظمی که در آن قدرت اقتصادی، نظامی، فناوری و سیاسی میان بازیگران مختلف توزیع شده، اما همچنان برخی کشورها توان بیشتری برای تعیین قواعد دارند.

چه کسی قواعد جهان را می‌نویسد؟

نشست شنژن را نباید صرفاً با تعداد توافق‌های احتمالی یا بیانیه پایانی آن ارزیابی کرد. اهمیت این رویداد در آزمودن ظرفیت سه قدرت بزرگ برای مدیریت رقابت‌های خود و جلوگیری از تبدیل اختلافات به بحران‌های فراگیر است.

اگر این نشست بتواند مسیر تازه‌ای برای کنترل تسلیحات هسته‌ای، کاهش تنش‌های منطقه‌ای، مدیریت جنگ اوکراین و مهار اختلافات اقتصادی ایجاد کند، می‌تواند نقطه عطفی در دیپلماسی جهانی باشد.

اما اگر این دیدار صرفاً به نمایش قدرت سه رهبر و چانه‌زنی بر سر منافع ملی آنها محدود شود، پرسش‌های بزرگ‌تری درباره آینده کشورهایی مطرح خواهد شد که در این میز حضور ندارند.

واقعیت این است که نظم نوین جهان فقط با جابه‌جایی نام قدرت‌های بزرگ ساخته نمی‌شود؛ بلکه با تغییر در توازن اقتصاد، نظامی‌گری، فناوری، تجارت و قواعد تصمیم‌گیری بین‌المللی شکل می‌گیرد.

سه مرد در شنژن گرد هم آمده‌اند؛ یکی نماینده قدرت مسلط کنونی، دیگری نماینده قدرت نظامی و هسته‌ای ریشه‌دار و سومی نماینده قدرت اقتصادی در حال صعود است. اما پرسش بزرگ این است، آیا جهان آینده با همکاری این سه قدرت امن‌تر خواهد شد یا رقابت آنها هزینه‌های تازه‌ای بر دوش کشورهایی می‌گذارد که نه در نوشتن قواعد سهم دارند و نه در تعیین سرنوشت خود از آزادی عمل کامل برخوردارند؟

 

درباره این خبر سوالی دارید؟ در نظرات از رکنا بپرسید. پایان خبر / رکنا / کدخبر 1267955