گنبد علویان همدان؛ رازهای یک شاهکار ۹۰۰ ساله

به گزارش رکنا، گنبد علویان همدان یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی این شهر و از آثار ارزشمند معماری دوره سلجوقی است؛ بنایی که آجرکاری چشم‌نواز و گچ‌بری‌های ظریف آن، پس از قرن‌ها همچنان گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ و معماری ایران را به خود جذب می‌کند.

گنبد علویان؛ نگین تاریخی همدان

در میان بناهای تاریخی شهر همدان، گنبد علویان جایگاه ویژه‌ای دارد. این بنا یادگاری از معماری ایران در سده‌های میانی دوران اسلامی است و بیشتر به دلیل تزئینات گچ‌بری، آجرکاری و ساختار معماری خاص خود شهرت دارد.

بر اساس شناسنامه فنی بنا، گنبد علویان در اواخر دوره سلجوقیان و در قرن ششم هجری ساخته شده است. این بنا ابتدا توسط خاندان علویان به عنوان مسجد احداث شد و در دوره‌های بعد، با ایجاد سردابی در زیرزمین، به آرامگاه خاندان علویان تبدیل شد.

چرا به آن «گنبد علویان» می‌گویند؟

نام این بنا با خاندان علویان و همچنین شکل تاریخی آن ارتباط دارد. بنا در گذشته دارای گنبد بوده، اما این گنبد در گذر زمان از بین رفته است.

از سوی دیگر، دفن اعضایی از خاندان علویان در این مجموعه نیز در شکل‌گیری نام امروزی آن نقش داشته است. به همین دلیل، این اثر تاریخی امروز با عنوان گنبد علویان شناخته می‌شود.

معماری متفاوت گنبد علویان

گنبد علویان از نظر معماری، بنایی چهارضلعی و آجری است که چهار جرز بزرگ در گوشه‌های آن قرار گرفته‌اند. نمای بیرونی بنا با آجرکاری و طاق‌نماها شکل گرفته و ظاهر نسبتاً ساده بیرونی آن در تضاد با تزئینات بسیار پرجزئیات فضای داخلی قرار دارد.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این بنا، گچ‌بری‌های نفیس داخلی است. نقوش گیاهی و هندسی، کتیبه‌های قرآنی و تزئینات برجسته، فضای داخلی گنبد علویان را به نمونه‌ای شاخص از هنر گچ‌بری معماری اسلامی تبدیل کرده‌اند.

گچ‌بری‌های تماشایی؛ مهم‌ترین جاذبه بنا

وقتی وارد فضای داخلی گنبد علویان می‌شوید، تزئینات گچی بیش از هر چیز توجه را جلب می‌کنند. کتیبه‌های کوفی و نقش‌های هندسی و گیاهی در بخش‌های مختلف بنا دیده می‌شوند و محراب گچ‌بری‌شده نیز از بخش‌های ارزشمند این اثر به شمار می‌رود.

همین تزئینات باعث شده گنبد علویان در میان آثار معماری و گچ‌بری دوره اسلامی همدان جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.

سرداب گنبد علویان چه ویژگی دارد؟

یکی از بخش‌های مهم این بنا، سرداب زیرزمینی آن است. ایجاد سرداب در دوره‌های بعدی، زمینه تبدیل بنا از یک فضای مذهبی به آرامگاه خانوادگی را فراهم کرده است.

برخی منابع، محل دفن موجود در سرداب را متعلق به دو تن از خاندان علویان دانسته‌اند؛ با این حال درباره هویت دقیق افراد مدفون، روایت‌های متفاوتی وجود دارد.

گنبد علویان کجاست؟

گنبد علویان در شهر همدان و در محدوده نزدیک میدان امامزاده عبدالله قرار دارد و در بافت تاریخی شهر واقع شده است. این اثر در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده است.

قرار گرفتن آن در محدوده تاریخی همدان باعث شده بازدید از این بنا بتواند در کنار دیدن دیگر جاذبه‌های تاریخی شهر انجام شود.

چرا گنبد علویان ارزش تاریخی دارد؟

ارزش گنبد علویان تنها به قدمت آن محدود نمی‌شود. این بنا مجموعه‌ای از ویژگی‌های معماری، هنری و تاریخی را در خود جای داده است؛ از معماری آجری و طاق‌نماها گرفته تا گچ‌بری‌های پیچیده و سردابی که نشان‌دهنده تغییر کاربری بنا در طول زمان است.

گنبد علویان همچنین یکی از نمونه‌های مهم معماری اسلامی همدان محسوب می‌شود و در اسناد مربوط به پرونده «هگمتانه و مرکز تاریخی همدان» نیز به عنوان یکی از یادمان‌های مهم معماری اسلامی این شهر معرفی شده است.

گنبدی که دیگر وجود ندارد!

شاید یکی از نکات جالب درباره این بنا این باشد که با وجود نام «گنبد علویان»، امروزه گنبد اصلی آن باقی نمانده است. گنبد بنا در گذر زمان فرو ریخته و شکل امروزی ساختمان حاصل بخش‌های باقی‌مانده و اقدامات حفاظتی و مرمتی است.

جمع‌بندی

گنبد علویان همدان تنها یک بنای قدیمی نیست؛ این اثر تاریخی تصویری از هنر، معماری و زندگی مذهبی در ایران دوره اسلامی را پیش چشم بازدیدکنندگان قرار می‌دهد. آجرکاری، گچ‌بری‌های نفیس، کتیبه‌های قرآنی و سرداب تاریخی مهم‌ترین ویژگی‌هایی هستند که این بنا را به یکی از دیدنی‌های ارزشمند همدان تبدیل کرده‌اند.