29 اردیبهشت سالروز تولد دکتر مصدق؛ مردی برای تمام فصول سیاست ایران

به گزارش رکنا، هرچند برخی پژوهشگران تاریخ تولد واقعی دکتر مصدق را نه ۲۹ اردیبهشت ۱۲۵۸ بلکه ۲۶ خرداد ۱۲۶۱ می‌دانند، اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، میراث سیاسی و فکری اوست؛ میراثی که دهه‌ها پس از مرگش همچنان محل بحث و توجه است.

اختلاف میان تاریخ واقعی تولد و آنچه در شناسنامه ثبت شده، برای بسیاری از متولدین آن دوران طبیعی است؛ به‌ویژه برای کسانی که پیش از صدور رسمی شناسنامه به دنیا آمده بودند. با این حال، ۲۹ اردیبهشت در حافظه تاریخی ایرانیان به نام مصدق گره خورده است؛ چهره‌ای که مناسبت‌های متعددی یادآور اوست؛ از ملی شدن صنعت نفت گرفته تا ۳۰ تیر، کودتای ۲۸ مرداد و سالروز درگذشتش.

پس از کودتای ۱۳۳۲، حکومت پهلوی حساسیت زیادی نسبت به نام مصدق داشت. محمدرضا پهلوی حتی از انتشار مطالب انتقادی درباره او نیز ناخشنود می‌شد. با این حال، سال‌ها بعد و در روزهای بحرانی پیش از انقلاب، برای عبور از بحران سیاسی ناچار شد سراغ چهره‌های نزدیک به جریان مصدق برود؛ افرادی مانند مهدی بازرگان، غلامحسین صدیقی، کریم سنجابی و شاهپور بختیار. در نهایت تنها بختیار مسئولیت تشکیل دولت را پذیرفت و حتی تصویر مصدق را در دفتر نخست‌وزیری نصب کرد؛ اقدامی که نشان می‌داد نام او، سال‌ها پس از کودتا، دوباره به صحنه سیاست بازگشته است.

پس از پیروزی انقلاب نیز یاد مصدق همچنان زنده ماند. حضور گسترده مردم بر مزار او در احمدآباد و برگزاری مراسم بزرگداشت صدمین سال تولدش در سال ۱۳۵۸ نشان می‌داد که او همچنان برای بخش بزرگی از جامعه ایران نماد استقلال‌خواهی و مبارزه سیاسی است.

مصدق که در دوران قاجار با لقب «مصدق‌السلطنه» شناخته می‌شد، پس از تصویب قانون حذف القاب، نام خانوادگی «مصدق» را برگزید؛ هرچند برخی مخالفانش پس از انقلاب همچنان اصرار داشتند او را با لقب قدیمی‌اش خطاب کنند. با این حال، بسیاری معتقدند او مردمی‌ترین چهره برخاسته از طبقه اشراف در تاریخ معاصر ایران بود.

او در طول زندگی سیاسی خود هشت دوره نماینده مجلس شورای ملی و دو بار نخست‌وزیر ایران شد و همچنین از نخستین ایرانیانی بود که دکترای حقوق دریافت کرد. اما بیش از هر چیز، نام او با ملی شدن صنعت نفت و دوران ۲۸ ماهه نخست‌وزیری‌اش میان سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ ماندگار شده است.

برخی تحلیلگران معتقدند سقوط حکومت پهلوی در سال ۱۳۵۷، تا حدی نتیجه کنار گذاشتن مصدق و جریان ملی‌گرایی بود. هرچند آیت الله خمینی خود را مصدقی نمی‌دانست، اما بسیاری از چهره‌های اصلی دولت موقت و مدیران نخستین سال‌های جمهوری اسلامی سابقه نزدیکی با مصدق داشتند. از جمله بازرگان که آشکارا خود را «مسلمان، ایرانی و مصدقی» معرفی می‌کرد.

با گذشت دهه‌ها، همچنان مهم‌ترین بخش میراث سیاسی مصدق را می‌توان در سخنان پایانی او جست‌وجو کرد؛ جایی که هدف اصلی خود را استقلال و آزادی ملت ایران توصیف کرد. او در آخرین دفاعیاتش تاکید کرده بود که تمام تلاشش این بوده که مردم ایران بتوانند آزاد، مستقل و بر اساس اراده اکثریت زندگی کنند؛ هدفی که نهضت ملی شدن نفت نیز بر پایه آن شکل گرفت.