24 اردیبهشت روز لغو امتیاز تنباکو به فتوای آیت الله میرزای شیرازی
رکنا: نهضت تنباکو یکی از مهمترین جنبشهای مردمی تاریخ ایران بود که در دوره ناصرالدینشاه قاجار رخ داد.
به گزارش رکنا، ماجرای لغو امتیاز توتون و تنباکو یکی از مهمترین و سرنوشتسازترین رویدادهای تاریخ ایران در دوره قاجار به شمار میرود؛ اتفاقی که در بسیاری از کتابهای معتبر تاریخی از آن یاد شده است. این رویداد نشاندهنده نخستین اتحاد گسترده مردم ایران علیه نفوذ بیگانگان و استبداد داخلی بود. در تقویم رسمی ایران نیز ۲۴ اردیبهشت به عنوان روز لغو امتیاز تنباکو ثبت شده است.
تاریخ آغاز: سال ۱۲۶۹ هجری شمسی (۱۸۹۰ میلادی)
لغو امتیاز: ۲۴ اردیبهشت ۱۲۷۰ شمسی
ماجرا چه بود؟
ناصرالدینشاه امتیاز انحصاری خرید، فروش و صادرات تنباکوی ایران را به یک شرکت انگلیسی به نام رژی واگذار کرد. این قرارداد باعث میشد اقتصاد تنباکوی ایران عملاً در اختیار انگلیس قرار بگیرد.
چرا مردم اعتراض کردند؟
دخالت و نفوذ شدید انگلیس در اقتصاد ایران
ضرر کشاورزان و تاجران ایرانی
احساس تحقیر و وابستگی کشور به بیگانگان
نارضایتی علما و مردم از سیاستهای حکومت
رهبر نهضت چه کسی بود؟
مهمترین چهره این جنبش میرزای شیرازی بود که با فتوای تاریخی خود اعلام کرد:
«استعمال تنباکو و توتون، در حکم محاربه با امام زمان است.»
این فتوا باعث شد مردم سراسر ایران حتی در دربار شاه هم قلیانها را کنار بگذارند و حکومت مجبور به لغو قرارداد شود.
نهضت تنباکو را آغاز بیداری سیاسی مردم ایران و مقدمهای برای جنبش مشروطه ایران میدانند.
تاریخ لغو امتیاز تنباکو
در دوران سلطنت ناصرالدینشاه قاجار، قراردادی میان دولت ایران و یک شرکت انگلیسی به نام رژی منعقد شد. مدیریت این شرکت بر عهده فردی انگلیسی به نام تالبوت بود و طبق قرارداد، امتیاز انحصاری خرید، فروش و صادرات توتون و تنباکوی ایران به این شرکت واگذار شد.
این اقدام موجی از نارضایتی در میان مردم، روحانیون، بازرگانان و کشاورزان به وجود آورد؛ زیرا بسیاری معتقد بودند این قرارداد اقتصاد کشور را در اختیار بیگانگان قرار میدهد و به استقلال ایران آسیب میزند. در نهایت، اعتراضهای گسترده مردمی باعث شد حکومت قاجار مجبور به لغو این امتیاز شود.
فتوای تحریم تنباکو توسط چه کسی صادر شد؟
فتوای تاریخی تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی صادر شد. او که از بزرگترین مراجع تقلید شیعه در آن زمان بود و در سامرا زندگی میکرد، در واکنش به قرارداد رژی اعلام کرد:
«استعمال توتون و تنباکو، در حکم محاربه با امام زمان است.»
این فتوا تأثیر شگفتانگیزی بر جامعه گذاشت و مردم در سراسر کشور از مصرف تنباکو و حتی استفاده از قلیان خودداری کردند. گفته میشود این تحریم تا دربار شاه نیز گسترش یافت و سرانجام حکومت را وادار به عقبنشینی کرد.
لغو امتیاز تنباکو در سال ۱۲۷۰ هجری شمسی رخ داد و از آن زمان، ۲۴ اردیبهشت بهصورت نمادین در تقویم ایران به عنوان روز لغو امتیاز تنباکو شناخته میشود.
امتیاز تالبوت چگونه لغو شد؟
واگذاری انحصار تجارت تنباکو به تالبوت انگلیسی، خسارتهای زیادی به کشاورزان، تجار و بازار داخلی وارد کرده بود. با صدور فتوای تحریم تنباکو، موجی از اعتراض و نافرمانی مدنی در کشور شکل گرفت. مردم قلیانها را کنار گذاشتند و بسیاری از کسبوکارهای مرتبط با تنباکو تعطیل شد.
گسترش اعتراضها و نگرانی حکومت از ادامه بحران، ناصرالدینشاه را ناچار کرد قرارداد رژی را لغو کند و در مقابل، غرامتی سنگین به طرف انگلیسی بپردازد.
اهمیت سیاسی و اجتماعی نهضت تنباکو
نهضت تنباکو نخستین تجربه موفق اتحاد مردم ایران در برابر نفوذ استعمار خارجی بود. در این حرکت، اقشار مختلف جامعه از جمله روحانیون، بازاریان، کشاورزان و مردم عادی در کنار یکدیگر قرار گرفتند و توانستند حکومت را وادار به عقبنشینی کنند.
این جنبش علاوه بر تقویت روحیه همبستگی ملی، زمینهساز شکلگیری جنبش مشروطه ایران نیز شد و به مردم نشان داد که اتحاد و مشارکت اجتماعی میتواند در برابر ظلم و فساد مؤثر باشد.
دلیل اصلی شکلگیری نهضت تنباکو
مهمترین علت شکلگیری نهضت تنباکو، واگذاری بخشی مهم از اقتصاد کشور به بیگانگان بود. مردم این اقدام را نشانهای از افزایش نفوذ انگلیس، تضعیف استقلال ایران و بیتوجهی حکومت به منافع ملی میدانستند.
همچنین این قرارداد موجب آسیب جدی به اقتصاد داخلی و ضرر گسترده کشاورزان و بازرگانان ایرانی شد؛ موضوعی که خشم عمومی را برانگیخت و زمینه اعتراضهای گسترده مردمی را فراهم کرد.
ارسال نظر