رکنا گزارش می دهد
ترامپ با ایران وارد بازی «صبر کی تمام میشود؟» شده است
سیاسی رکنا، تغییر موضع ناگهانی واشنگتن، مذاکرات ایران و آمریکا را وارد بنبست تازهای کرده است. ترامپ با جایگزین کردن محاصره بهجای دیپلماسی، میخواهد قواعد بازی را تغییر دهد؛ اما تهران نیز اهرمهایی دارد که میتواند محاسبات آمریکا را با چالش روبهرو کند.
به گزارش خبرنگار سیاسی رکنا، واشنگتن میخواهد بدون ورود به یک جنگ تازه، از فشار اقتصادی برای تغییر محاسبات تهران استفاده کند؛ اما ایران نیز با تکیه بر موقعیت ژئوپلیتیکی، ظرفیتهای منطقهای و ابزارهای متقابل خود، معادلهای پیچیدهتر از یک محاصره اقتصادی پیش روی آمریکا قرار داده است.
بحران میان ایران و آمریکا وارد مرحلهای شده که در آن، نه دیپلماسی به نتیجه رسیده و نه گزینه نظامی به نقطه تعیین تکلیف رسیده است. در چنین شرایطی، محاصره بنادر، محدودسازی مسیرهای تجاری و فشار بر صادرات نفت به محور تازه سیاست واشنگتن تبدیل شدهاند؛ سیاستی که هدف آن افزایش هزینههای اقتصادی و بالا بردن قدرت چانهزنی آمریکا در برابر تهران است.
با این حال، نباید محاصره را بهتنهایی نشانه برتری راهبردی آمریکا یا به معنای از دست رفتن ابتکار عمل ایران دانست. این ابزار، اگرچه میتواند بر تجارت خارجی، درآمدهای ارزی و زنجیره تأمین ایران اثر بگذارد، اما اجرای مستمر آن نیز به منابع نظامی، هماهنگی بینالمللی و پذیرش هزینههای سیاسی و اقتصادی قابل توجهی نیاز دارد.
به بیان دیگر، واشنگتن ممکن است در کوتاهمدت از اهرم فشار برخوردار باشد، اما تبدیل این اهرم به یک نتیجه سیاسی پایدار، مسئلهای کاملاً متفاوت است.
از میز مذاکره تا میدان فشار
تحولات اخیر نشان میدهد مسیر مذاکرات آمریکا و ایران با تغییرات جدی روبهرو شده است. آنچه تا چند روز پیش بهعنوان احتمال برگزاری مذاکرات دوحه و دستیابی به یک توافق مرحلهای مطرح میشد، اکنون جای خود را به مواضع سختتر و اظهارات متقابل داده است.
ترامپ در پیامی اعلام کرد آمریکا دیگر نیازی به توافق با ایران ندارد و مدعی شد واشنگتن منابع مالی و موقعیت راهبردی تنگه را در اختیار دارد. او همچنین از کنار گذاشته شدن جیدی ونس از پرونده ایران خبر داد.
این موضع در حالی اعلام شد که پیش از آن، طرحی با میانجیگری قطر در حال بررسی بود؛ طرحی که بر اساس آن، آمریکا ابتدا محاصره بنادر را لغو میکرد و بخشی از داراییهای مسدودشده ایران را آزاد میساخت و در مقابل، تهران در مرحله بعد تنگه هرمز را بازگشایی میکرد.
صرفنظر کردن از برخی مطالبات قبلی واشنگتن، از جمله انتقال اورانیوم غنیشده ایران به کشور ثالث، نیز از نشانههای انعطاف احتمالی آمریکا در آن مقطع تلقی میشد.
با این حال، اختلاف بر سر پیششرطهای مذاکرات و تضمینهای مورد مطالبه دو طرف مانع پیشرفت شد. محسن رضایی گزارشهای مربوط به مذاکرات و دیدار احتمالی با ونس را تکذیب کرد و بر ضرورت پذیرش شروط ایران تأکید داشت. مارکو روبیو نیز مواضع تهران را غیرقابلقبول توصیف کرد.
در واقع، اختلاف اصلی فقط بر سر آغاز یا ادامه مذاکره نیست؛ مسئله اساسی این است که هر طرف میخواهد پیش از ورود به توافق، اطمینان پیدا کند که طرف مقابل از امتیازهای دریافتشده برای افزایش فشار در مراحل بعد استفاده نخواهد کرد.
محاصره؛ ابزار فشار یا راهبردی پرهزینه؟
انتخاب محاصره بهجای حمله مستقیم، نشاندهنده تلاش واشنگتن برای مدیریت هزینههای تقابل است. آمریکا میخواهد با محدود کردن مسیرهای صادراتی و تجاری ایران، فضای اقتصادی و سیاسی تهران را تحت فشار قرار دهد و از این طریق، امتیازهای بیشتری در مذاکرات احتمالی به دست آورد.
در همین چارچوب، تشکیل گروه ویژه «دروازه آهنین» از سوی فرماندهی مرکزی آمریکا در هفتم نوامبر و مأموریت اعلامشده آن برای محدودسازی مسیرهای تدارکاتی زمینی ایران، نشاندهنده تلاش برای گسترش دامنه فشار فراتر از دریا است.
اما اجرای چنین سیاستی با چند محدودیت جدی روبهروست.نخست، محاصره دریایی و محدودیتهای تجاری نیازمند استمرار عملیاتی و هزینههای لجستیکی قابل توجه هستند. دوم، هرگونه گسترش محدودیتها میتواند بر بازار انرژی، هزینه حملونقل دریایی و امنیت تجارت منطقهای اثر بگذارد. سوم، همراه کردن همه بازیگران منطقهای و بینالمللی با چنین سیاستی آسان نیست؛ زیرا بسیاری از کشورها در عین اختلاف با تهران، از بیثباتی طولانیمدت در خلیج فارس و اختلال در تجارت انرژی متضرر خواهند شد.
از این منظر، محاصره صرفاً یک ابزار علیه ایران نیست؛ سیاستی است که پیامدهای آن میتواند به سایر بازیگران منطقه نیز منتقل شود.
ایران چه ابزارهایی در این معادله دارد؟
تحلیل تقابل تهران و واشنگتن بدون بررسی ظرفیتهای ایران، تصویری ناقص ارائه میدهد. ایران از موقعیت جغرافیایی ویژهای در شمال خلیج فارس و مجاورت با تنگه هرمز برخوردار است؛ آبراهی که برای تجارت جهانی انرژی اهمیت راهبردی دارد. همین موقعیت، امنیت دریانوردی و ثبات منطقه را به موضوعی فراتر از اختلاف دوجانبه ایران و آمریکا تبدیل میکند.
علاوه بر این، ایران در طول سالهای تحریم، تجربه قابل توجهی در مدیریت محدودیتهای تجاری، توسعه مسیرهای جایگزین مبادلاتی، استفاده از ظرفیت همسایگان و سازوکارهای متنوع اقتصادی به دست آورده است. البته این ظرفیتها به معنای مصونیت اقتصاد ایران از تحریم یا محاصره نیست، بلکه نشان میدهد فشار اقتصادی الزاماً به نتیجه سیاسی مورد نظر طراحان آن منجر نمیشود.
از سوی دیگر، تهران نیز ابزارهایی برای افزایش هزینه تقابل در اختیار دارد؛ از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی و دیپلماتیک گرفته تا توان اثرگذاری بر معادلات امنیتی منطقه. با این حال، استفاده از هر یک از این ابزارها میتواند پیامدهای متفاوتی داشته باشد و نیازمند محاسبه دقیق هزینه و فایده است.
اتفاقی که برای کشتی باری «هودا» در خلیج عمان گزارش شده نیز در همین چارچوب قابل بررسی است؛ رویدادی که نشان میدهد تقابل دریایی میتواند بهسرعت از سطح محدودیتهای اقتصادی به سطح برخوردهای امنیتی منتقل شود.
برندگان و بازندگان احتمالی محاصره
یکی از ابعاد مهم این بحران، تأثیر آن بر بازار جهانی انرژی است. محدود شدن صادرات نفت ایران ممکن است در کوتاهمدت برای برخی تولیدکنندگان رقیب، بهویژه کشورهای صادرکننده نفت در خلیج فارس، فرصت افزایش سهم بازار ایجاد کند.
با این حال، این منفعت قطعی و بدون هزینه نیست. تشدید ناامنی دریایی، افزایش ریسک بیمه کشتیها، تغییر مسیر حملونقل و نوسانات قیمت نفت میتواند هزینههایی را به همان کشورها نیز تحمیل کند.
برای آمریکا نیز حفظ محاصره به معنای صرف منابع نظامی و امنیتی، مدیریت روابط با متحدان و جلوگیری از تبدیل فشار اقتصادی به یک بحران گستردهتر است.
در طرف مقابل، ایران با چالش حفظ جریان تجارت خارجی، مدیریت درآمدهای ارزی و کاهش آثار محدودیتها بر اقتصاد داخلی روبهروست. بنابراین، مسئله فقط میزان فشار بر اقتصاد ایران نیست؛ بلکه توان هر دو طرف برای مدیریت هزینههای طولانیمدت این تقابل اهمیت دارد.
مسئله اصلی، توان تحمل هزینههاست
تانگ بوهو، استراتژیست رسانهای و نویسنده ارشد شبکه فونیکس چین، معتقد است محاصره به نوعی بنبست سودآور برای واشنگتن تبدیل شده است. این ارزیابی بر این فرض استوار است که آمریکا میتواند بدون ورود به جنگی گسترده، فشار را حفظ کند و همزمان از برخی پیامدهای اقتصادی آن بهره ببرد.
اما پرسش مهمتر این است که آیا چنین وضعیتی در بلندمدت قابل تداوم است؟
راهبرد فشار اقتصادی زمانی میتواند به نتیجه سیاسی منجر شود که طرف مقابل را به تغییر محاسبات وادار کند. در مقابل، اگر فشار به تقویت سیاست مقاومت، افزایش هزینههای امنیتی و محدود شدن امکان توافق منجر شود، ممکن است بحران به جای حل شدن، وارد چرخهای طولانیتر شود.
در چنین شرایطی، نه واشنگتن میتواند هزینههای محاصره را نادیده بگیرد و نه تهران میتواند آثار اقتصادی و تجاری آن را بیاهمیت تلقی کند.
در نهایت، معادله امروز ایران و آمریکا صرفاً رقابت بر سر محاصره یا مقاومت نیست؛ رقابت بر سر توان مدیریت زمان، حفظ اهرمهای چانهزنی و تحمیل یا کاهش هزینههای تقابل است. ترامپ ممکن است تصور کند وضعیت نه جنگ و نه صلح، ابزار مناسبی برای امتیازگیری است؛ اما تداوم این وضعیت، بدون چشمانداز دیپلماتیک، میتواند برای تمام بازیگران منطقه به مسئلهای پرهزینه تبدیل شود.
-
اعتماد جالب میان نهنگ و ماهیگیر
ارسال نظر