دیپلماسی در نیویورک و چانه زنی در واشنگتن؛ پشت پرده تحولات سیاسی

دیپلماسی در نیویورک، چانه زنی در واشنگتن

روز سوم از هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل، برخلاف روز دوم که بیشتر به تشریح دیدگاه های کلی رهبران درباره بحران نظم جهانی گذشت، بر جنگ های جاری و مسیرهای مذاکره متمرکز بود.

سخنرانی های مسعود پزشکیان

مجمع عمومی سازمان ملل بیش از گذشته به عرصه ای برای رویارویی روایت ها تبدیل شده است. رهبران کشورها در برابر دوربین ها مواضع خود را اعلام می کنند، اما تصمیم های اصلی درباره بحران ها در نشست های محدود و مذاکرات پشت درهای بسته دنبال می شود.

پزشکیان؛ تقابل با واشنگتن، بدون بستن راه مذاکره

سخنرانی مسعود پزشکیان در ۲۳ سپتامبر، یک روز پس از سخنرانی دونالد ترامپ، از مهم ترین رویدادهای این نشست بود. رئیس جمهور ایران در واکنش به توصیف های مطرح شده از سوی آمریکا درباره ایران گفت: «ما تروریست نیستیم و ایرانیان خود قربانی تروریسم هستند. ایران برای گفت و گو، مذاکره و دیپلماسی آمادگی دارد، اما زبان تهدید و زور را نمی پذیرد.»

پزشکیان با اشاره به برنامه هسته ای ایران افزود: «در منطقه فقط اسرائیل سلاح هسته ای دارد و عضو پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای نیست، اما به دلیل برنامه هسته ای، ایران را بمباران می کنند و خواستار بازرسی از کشور ما هستند. تهران با سلاح هسته ای مخالف است، ولی از حق استفاده صلح آمیز از فناوری هسته ای عقب نشینی نمی کند.»

او همچنین بر ضرورت همکاری منطقه ای تاکید کرد و گفت: «یا امنیت را با هم در منطقه می سازیم یا ناامنی را با هم تحمل خواهیم کرد. ما جنگ را انتخاب نکرده ایم، اما در برابر تجاوز تسلیم نمی شویم.»

رئیس جمهور ایران حملات آمریکا و اسرائیل را عامل کشته شدن غیرنظامیان دانست و تصاویری از کودکان جان باخته در حمله به مدرسه میناب را در جریان سخنرانی به نمایش گذاشت. اهمیت این سخنان در ترکیب هم زمان پیام تقابلی و پیام دیپلماتیک بود؛ تهران از پذیرش فشار نظامی و تهدید سخن گفت، اما مسیر مذاکره را نیز باز گذاشت. هیئت های آمریکا و اسرائیل در اعتراض به این سخنرانی سالن را ترک کردند.

برخی تحلیلگران خارجی، سخنان پزشکیان را دفاعی و تقابلی، اما همراه با تاکید بر ادامه امکان مذاکره ارزیابی کردند. در این نگاه، رئیس جمهور ایران مواضع تهران را با صراحت بیان کرد، ولی پیشنهاد مشخص و تازه ای برای مصالحه ارائه نداد.

گزارش های رسانه های بین المللی نیز بر همین دوگانگی تمرکز داشتند. ارزیابی غالب این بود که پزشکیان فشار آمریکا و ایده تسلیم را رد کرده، اما در عین حال بر امکان استفاده از مسیر دیپلماسی تاکید داشته است. برخی کارشناسان نیز سخنرانی او را تکرار مواضع پیشین ایران و فاقد ابتکار تازه برای حل اختلافات دانستند.

زلنسکی؛ اوکراین در آستانه زمستان

ولودیمیر زلنسکی مسئله اوکراین را از زاویه ای متفاوت مطرح کرد. او ضمن درخواست برای تداوم حمایت جهانی از کی یف، درباره زمستان پیش رو و احتمال حمله روسیه به زیرساخت های انرژی هشدار داد.

رئیس جمهور اوکراین گفت: «تقریبا دیگر کسی در جهان به حقوق بین الملل باور ندارد، اما اوکراین همچنان خواهان حاکمیت قواعد بین المللی است. اوکراینی ها جنگ را انتخاب نکرده اند و برای حفظ جان خود مجبور به جنگ هستند، زیرا پوتین تصمیم گرفته مرزها را تغییر دهد.»

زلنسکی در عین حال اعلام کرد اگر روسیه به زیرساخت های اوکراین حمله نکند، کی یف آمادگی دارد آتش بس در حوزه انرژی و کاهش تنش را بپذیرد.

چالش اصلی، صرفا آمادگی طرفین برای مذاکره نیست، بلکه اختلاف بر سر شرایط آغاز گفت و گو است. اوکراین از آتش بس سخن می گوید و هم زمان خواستار ادامه فشار بر روسیه است. مسکو نیز شروط خود را برای پایان جنگ دنبال می کند. از این رو، حتی طرح های محدود برای کاهش درگیری به توافق بر سر مقدمات نیاز دارند.

دیدار زلنسکی با ترامپ در حاشیه اجلاس نیز بر نقش تعیین کننده واشنگتن در تلاش های دیپلماتیک مربوط به جنگ اوکراین تاکید کرد. دو طرف درباره راه های کاهش تنش و پایان جنگ پیش از زمستان گفت و گو کردند.

اردوغان؛ جهان بزرگ تر از پنج کشور است

رجب طیب اردوغان بار دیگر ساختار شورای امنیت را به چالش کشید و گفت نمی توان اراده اعضای سازمان ملل را به تصمیم پنج عضو دائم این شورا وابسته کرد. او خواستار اصلاح اساسی این ساختار شد؛ موضعی که با انتقادهای دیرینه ترکیه از حق وتو و تمرکز قدرت در دست پنج کشور عضو دائم ارتباط دارد.

ترکیه از مدلی حمایت می کند که حضور کشورهای بیشتری را در روند تصمیم گیری سازمان ملل تضمین کند. روسیه نیز با افزایش تعداد اعضای دائم مخالفتی ندارد، اما بر حفظ حق وتو تاکید می کند. همین اختلاف نشان می دهد اصلاح شورای امنیت از دشوارترین موضوعات در سازمان ملل است.

بسیاری از کشورها خواهان افزایش نمایندگی آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین هستند، اما هر تغییر در ساختار شورا به موافقت قدرت هایی نیاز دارد که بیشترین منافع را از وضعیت کنونی می برند.

اردوغان در کنار موضوع اصلاح شورای امنیت، درباره فلسطین و غزه نیز سخن گفت و بر برخورد برابر با کشورها در چارچوب حقوق بین الملل تاکید کرد. ترکیه طی سال های اخیر کوشیده است در پرونده های اوکراین و خاورمیانه نقش میانجی یا تسهیل گر داشته باشد؛ نقشی که به دلیل ارتباط هم زمان آنکارا با مسکو، کی یف و کشورهای منطقه اهمیت دارد.

فلسطین؛ مناقشه ای تاریخی و حل نشده

فلسطین همچنان یکی از مهم ترین محورهای نشست مجمع عمومی است. جنگ غزه، وضعیت غیرنظامیان، تشکیل کشور فلسطین و آینده روابط اسرائیل با کشورهای منطقه، فضای سیاسی اجلاس را تحت تاثیر قرار داده است. موضوع حضور محمود عباس، رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین، نیز از حاشیه های مهم این نشست بود.

عباس از چهره های اصلی دیپلماسی فلسطینی و از افراد مرتبط با پیمان اسلو در دهه ۱۹۹۰ است. مسیر سیاسی او بر مذاکره با اسرائیل، تشکیل کشور فلسطین در مرزهای ۱۹۶۷ و راه حل دو کشوری استوار بوده است. او تلاش کرده مسئله فلسطین را از مذاکرات دوجانبه فراتر ببرد و از سازمان ملل و نهادهای بین المللی برای حمایت از دولت فلسطین استفاده کند؛ رویکردی که آمریکا و اسرائیل با آن مخالف هستند.

آمریکا برای دومین سال پیاپی به محمود عباس ویزا نداد، اما مجمع عمومی با ۱۵۲ رای موافق اجازه داد او به صورت ویدئویی در نشست سخنرانی کند. آمریکا، اسرائیل و پاراگوئه با این تصمیم مخالفت کردند. این رویداد بار دیگر تناقض میان جایگاه آمریکا به عنوان کشور میزبان سازمان ملل و وظیفه این نهاد برای فراهم کردن امکان حضور نمایندگان اعضا را آشکار کرد.

بحران انسانی در غزه نیز ادامه دارد. گزارش ها از نابودی گسترده زیرساخت ها و دشواری بازسازی حکایت می کنند. آینده غزه، خلع سلاح حماس، خروج نیروهای اسرائیلی و ایجاد ساختار سیاسی و امنیتی جدید، همچنان از موضوعات مورد اختلاف طرف های درگیر است.

ترامپ و شی؛ گفت و گویی بیرون از مقر سازمان ملل

دیدار دونالد ترامپ و شی جین پینگ، رئیس جمهور چین، در خارج از مقر سازمان ملل از مهم ترین رویدادهای این هفته به شمار می رود. شی از ۲۳ تا ۲۵ سپتامبر در آمریکا حضور دارد و این دیدار دومین ملاقات مستقیم دو رهبر طی شش ماه است.

تجارت، تعرفه ها، صادرات مواد معدنی، تایوان و روابط چین و آمریکا با ایران، از محورهای مهم این دیدار هستند. آتش بس تجاری میان واشنگتن و پکن نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا توافق کنونی در ماه نوامبر پایان می یابد و دو طرف باید درباره آینده آن تصمیم بگیرند.

در شرایطی که نمایندگان کشورها در نیویورک درباره بحران های جهانی سخن می گویند، دو قدرت بزرگ در فضایی جداگانه درباره مسائل اقتصادی و راهبردی گفت و گو می کنند. این وضعیت به معنای بی اهمیت شدن سازمان ملل نیست، اما نشان می دهد چندجانبه گرایی رسمی و سیاست واقعی قدرت ها همیشه در یک مسیر حرکت نمی کنند.

نتانیاهو؛ دفاع از جنگ و اعتراض دیپلمات ها

بنیامین نتانیاهو در سخنرانی ۲۴ سپتامبر از اقدامات نظامی اسرائیل در غزه و حمله به ایران دفاع کرد و گفت تصمیم برای حمله به ایران از آسان ترین تصمیم هایی بوده که گرفته است. او اتهام نسل کشی در غزه را رد کرد و منتقدان سیاست های اسرائیل را به چالش کشید.

هم زمان، ده ها هیئت دیپلماتیک هنگام سخنرانی نخست وزیر اسرائیل سالن مجمع عمومی را ترک کردند. نتانیاهو پس از این اقدام، اعضای هیئت های خارج شده را «بزدلان اخلاقی» نامید و مدعی شد رهبران برخی کشورها در نشست های خصوصی از اقدامات اسرائیل علیه ایران حمایت می کنند.

تحلیلگران، این سخنان را تا حد زیادی دارای مصرف داخلی می دانند و معتقدند نتانیاهو با توجه به انتخابات پیش رو، خود را رهبری معرفی می کند که در برابر فشار خارجی ایستاده و از امنیت اسرائیل دفاع می کند.

نتانیاهو بخش مهمی از سخنرانی خود را به حمله مستقیم به اردوغان اختصاص داد. او رئیس جمهور ترکیه را دیکتاتور خواند و آنکارا را به میزبانی از رهبران حماس و انتشار دیدگاه های یهودستیزانه متهم کرد. نتانیاهو همچنین اردوغان را به زندانی کردن روزنامه نگاران و مخالفان، اشغال شمال قبرس و تهدید یونان متهم کرد و گفت او خواهان نابودی اسرائیل و تسلط بر اورشلیم است.

این اظهارات در چارچوب تیره شدن روابط اسرائیل و ترکیه پس از جنگ غزه قابل ارزیابی است. اردوغان در سخنرانی خود از اقدامات اسرائیل انتقاد کرده و خواستار افزایش فشار بین المللی برای پایان جنگ غزه شده بود.

حاشیه هایی که به خبر اصلی تبدیل شدند

در نشست های سازمان ملل، رفتار هیئت ها و حتی صندلی های خالی گاهی به اندازه متن سخنرانی ها خبرساز می شود. خروج هیئت آمریکایی هنگام سخنرانی پزشکیان و ترک دسته جمعی سالن در زمان سخنرانی نتانیاهو، نمونه ای از همین وضعیت است. هیئت های ایران و کوبا نیز هنگام سخنرانی ترامپ سالن را ترک کردند.

حضور یکی از دیپلمات های ایرانی در زمان سخنرانی ترامپ نیز واکنش ها و تفسیرهای مختلفی به همراه داشت. موضوع حضور محمود عباس، اعتراض های مربوط به جنگ غزه و اختلاف نظر درباره سیاست های اسرائیل، فضای سیاسی پرتنش اجلاس امسال را نشان می دهد.

این حاشیه ها از محتوای اصلی نشست جدا نیستند، زیرا رقابت های دیپلماتیک و اختلاف های سیاسی را آشکار می کنند. دیدار ترامپ و شی نیز در همین چارچوب معنا پیدا می کند. سران کشورها در نیویورک درباره جنگ و صلح سخن می گویند و در واشنگتن درباره تجارت، امنیت و رقابت راهبردی چانه زنی می کنند.

سازمان ملل؛ تصویری از جهان چندپاره

سازمان ملل همچنان یکی از معدود مکان هایی است که طرف های متخاصم می توانند در آن مواضع خود را اعلام کنند و کانال های ارتباطی را باز نگه دارند. پزشکیان علیه روایت واشنگتن سخن می گوید، اما مذاکرات ایران و آمریکا در همان شهر ادامه دارد. زلنسکی از مقاومت در برابر روسیه دفاع می کند و هم زمان از آتش بس و کاهش تنش سخن می گوید. اردوغان ساختار شورای امنیت را نقد می کند، اما درباره حق وتو با مسکو گفت و گو دارد.

پرونده فلسطین نیز فاصله میان مواضع اکثریت اعضای سازمان ملل و توان آنها برای تغییر شرایط میدانی را نشان می دهد. سازمان ملل نهادی کاملا ناکارآمد نیست، اما به صورت مستقل توان حل بحران های بزرگ را ندارد. نقش این نهاد در بسیاری از موارد، ایجاد فضای مذاکره، ثبت مواضع دولت ها، اعمال فشار دیپلماتیک و حفظ ارتباط میان طرف های درگیر است.

شاید مهم ترین تصویر این اجلاس، هم زمانی جنگ و مذاکره باشد. در یک سالن، رهبران از مقاومت، تجاوز، تحریم و حقوق بین الملل سخن می گویند و در سالن های دیگر درباره آتش بس، امنیت و شرایط مذاکره رایزنی می کنند. هشتاد و یکمین مجمع عمومی سازمان ملل بیش از هر چیز تصویری از جهان چندپاره ارائه می دهد؛ جهانی که با وجود اختلاف های عمیق، همچنان به نهادهای مشترک نیاز دارد.