آیا ادعای ترامپ عملی است؟ / هرمز؛ نبرد اراده‌ها میان ایران و آمریکا

شبکه الجزیره در گزارشی نوشت تنگه هرمز بار دیگر به کانون اصلی تنش میان ایران و آمریکا تبدیل شده است؛ تنشی که پس از ادعای تازه دونالد ترامپ درباره اعلام این آبراه راهبردی به‌عنوان قلمرو آمریکا، ابعاد سیاسی، حقوقی و نظامی تازه‌ای پیدا کرده است.

به گزارش فرارو به نقل از شبکه الجزیره، دونالد ترامپ روز جمعه گفت قصد دارد «به‌زودی» تنگه هرمز را قلمروی متعلق به ایالات متحده اعلام کند. این ادعا در حالی مطرح شد که هرمز، یکی از مهم‌ترین شریان‌های انتقال انرژی جهان، همچنان میان فشار نظامی و بن‌بست دیپلماتیک قرار دارد.

ایران این سخنان را رد و تهدیدهای ترامپ را «بی‌معنی» توصیف کرده است. تهران تأکید دارد کنترل این آبراه در اختیار ایران است؛ در حالی که واشنگتن نیز مدعی است با حضور نظامی و اعمال محاصره دریایی، توانایی کنترل رفت‌وآمد در منطقه را دارد.

به این ترتیب، تنگه هرمز به صحنه یک بازی پرریسک تبدیل شده است. ایران از این آبراه به‌عنوان اهرمی برای فشار اقتصادی استفاده می‌کند و آمریکا نیز می‌کوشد با محدود کردن دسترسی بنادر ایران، هزینه‌های این اقدام را برای تهران افزایش دهد.

هرمز؛ نبرد اراده‌ها میان ایران و آمریکا

در بحران هرمز، به نظر می‌رسد هر دو طرف منتظرند طرف مقابل نخست عقب‌نشینی کند. ترامپ مذاکرات با ایران را به «بازی شطرنج» تشبیه کرده، اما عملکرد او در طول جنگ الگویی مشخص داشته است: تهدیدهای شدید علیه تهران و سپس عقب‌نشینی در مقاطعی که خطر تشدید بحران افزایش یافته است.

پرسش اصلی اکنون این است: آیا آمریکا واقعاً می‌تواند تنگه هرمز را قلمرو خود اعلام کند؟

ترامپ در سخنرانی خود در یک آکادمی پلیس در نیویورک مدعی شد پس از شکست ایران، «به‌زودی» اعلام می‌کند که هرمز قلمرو آمریکا است. او همچنین درباره محاصره دریایی گفت واشنگتن عملاً کنترل رفت‌وآمد در این آبراه را در اختیار دارد و «هیچ کشتی‌ای عبور نمی‌کند مگر اینکه ما بخواهیم.»

ایران اما همچنان بر کنترل خود بر این آبراه تأکید دارد. برخلاف ادعاهای آمریکا، داده‌های کشتیرانی نیز نشان می‌دهد برخی کشتی‌ها همچنان از تنگه هرمز عبور کرده‌اند.

کیمبرلی هالکت، خبرنگار الجزیره در واشنگتن، می‌گوید لحن ترامپ هنگام طرح این ادعا، که با خنده همراه بوده، نشان می‌دهد شاید او نیز این ایده را کاملاً جدی مطرح نکرده باشد. به گفته او، تنگه هرمز در محدوده آب‌های سرزمینی ایران و عمان قرار دارد و هدف ترامپ از طرح چنین مواضعی، احتمالاً اعمال فشار روانی و تحریک تهران بوده است.

با این حال، هالکت تأکید می‌کند محاصره دریایی آمریکا علیه ایران در منطقه همچنان ادامه دارد.

واکنش تهران و مذاکرات با عمان

مقام‌های ایرانی با لحنی تند به اظهارات ترامپ واکنش نشان داده‌اند. رئیس قوه قضائیه ایران سخنان رئیس‌جمهور آمریکا را «بی‌معنی» خواند و تأکید کرد هرمز متعلق به ایران است.

کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر خارجه ایران، نیز گفت: «تنگه هرمز با یک توییت، ناو هواپیمابر، دستور یا سخنرانی انتخاباتی تصرف نمی‌شود.» او تأکید کرد این تنگه «ایرانی بوده، ایرانی است و ایرانی خواهد ماند» و افزود باز و بسته شدن آن تنها با تصمیم ایران انجام خواهد شد.

غریب‌آبادی همچنین گفت تا زمانی که واشنگتن شکست را نپذیرد و از آنچه او «توهمات آمریکا» خواند فاصله نگیرد، ایران به ادامه محاصره پایبند خواهد ماند.

هم‌زمان با اختلاف ایران و آمریکا بر سر آینده جنگ و شرایط آتش‌بس، تهران مسیر دیگری را نیز پیگیری می‌کند: مذاکره با عمان برای مدیریت رفت‌وآمد دریایی در تنگه هرمز.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفته است گفت‌وگوها با مسقط ممکن است «به‌زودی به نتیجه برسد»، اما توافق احتمالی تنها درباره مدیریت تردد کشتی‌ها خواهد بود و لزوماً به معنای بازگشایی کامل هرمز نیست.

به گفته تهران، بازگشایی کامل این آبراه به تصمیم‌های واشنگتن بستگی دارد. ایران پایان محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر خود و لغو تحریم‌ها را از شروط اصلی این روند می‌داند؛ شروطی که پیش‌تر در چارچوب مذاکرات پایان جنگ مطرح می‌شدند، اما اکنون به موضوع بازگشایی تنگه هرمز گره خورده‌اند.

آیا ادعای ترامپ عملی است؟

یک اصل روشن در حقوق بین‌الملل وجود دارد: هیچ کشوری نمی‌تواند صرفاً با یک اعلامیه سیاسی، حاکمیت خود را بر یک سرزمین یا آبراه تغییر دهد. همین مسئله، پرسش اصلی درباره تهدید ترامپ برای تبدیل تنگه هرمز به قلمرو آمریکا است.

این نخستین‌بار نیست که ترامپ درباره تصرف مناطق راهبردی سخن می‌گوید. او پیش‌تر درباره اعزام نیرو به جزیره خارگ، مرکز مهم صادرات نفت ایران، تهدیدهایی مطرح کرده بود؛ اقدامی که تهران در واکنش به آن اعلام کرد برای مقابله آماده است. ترامپ همچنین درباره تصرف گرینلند، منطقه خودمختار دانمارک، مواضع مشابهی داشته است.

بروس فین، مقام پیشین وزارت دادگستری آمریکا، می‌گوید الحاق یک قلمرو به خاک ایالات متحده نیازمند روند قانونی و تصویب نهادهای مربوطه، از جمله کنگره یا سنا، است. او هشدار می‌دهد تلاش برای تغییر حاکمیت از راه زور و بدون مبنای قانونی، می‌تواند در حقوق بین‌الملل به‌عنوان تجاوز نظامی ارزیابی شود.

ناتالی کلاین، کارشناس حقوق بین‌الملل در دانشگاه نیو ساوت ولز استرالیا، نیز می‌گوید ادعای ترامپ فقط در یک حالت می‌توانست از منظر حقوقی مطرح شود: آنکه آمریکا به‌عنوان قدرت اشغالگر، کنترل منطقه را در اختیار گرفته باشد؛ مشابه نقشی که ایالات متحده پس از جنگ جهانی دوم در ژاپن داشت.

اما به گفته کلاین، تحقق چنین وضعیتی مستلزم کنترل نظامی آمریکا بر ایران یا دست‌کم مناطق ساحلی آن است؛ شرایطی که در وضعیت کنونی وجود ندارد.

حقوق دریاها و هزینه‌های سیاسی جنگ

در کنار چالش حقوقی، جنگ ایران با مسئله دیگری نیز مواجه است: نبود حمایت گسترده عمومی در آمریکا. نظرسنجی رویترز/ایپسوس نشان می‌دهد تنها حدود ۳۵ درصد از آمریکایی‌ها از جنگ حمایت می‌کنند؛ مسئله‌ای که در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر می‌تواند به نگرانی مهمی برای ترامپ و جمهوری‌خواهان تبدیل شود.

فشارهای اقتصادی نیز افزایش یافته است. گزارش‌هایی از کمبود برخی مهمات، از جمله موشک‌های رهگیر پاتریوت، منتشر شده و متوسط قیمت بنزین در آمریکا از ۴ دلار در هر گالن عبور کرده است.

جی.دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، هفته گذشته گفت اولویت اصلی دولت در جنگ، کنترل قیمت بنزین است و جلوگیری از دستیابی احتمالی ایران به سلاح هسته‌ای در اولویت دوم قرار دارد.

ایران نیز با حمله به برخی کشورهای خلیج فارس تلاش کرده فشار غیرمستقیمی بر واشنگتن وارد کند؛ اقدامی که برخی تحلیلگران آن را بخشی از تلاش تهران برای تقویت موقعیت خود در مذاکرات می‌دانند.

با این حال، حتی ایران نیز بر اساس حقوق بین‌الملل نمی‌تواند مدعی مالکیت مطلق تمام تنگه هرمز باشد. طبق قواعد پذیرفته‌شده حقوق دریاها، کشورهای ساحلی تنها تا ۱۲ مایل دریایی از ساحل بر آب‌های سرزمینی خود حاکمیت دارند و کشتی‌های خارجی نیز در این محدوده از حق عبور برخوردارند.

تنگه هرمز در نقطه‌ای واقع شده که آب‌های سرزمینی ایران و عمان به یکدیگر نزدیک می‌شوند. عرض آن در باریک‌ترین بخش حدود ۲۱ مایل دریایی است؛ بنابراین محدوده آب‌های سرزمینی دو کشور در این منطقه با یکدیگر تلاقی دارد.

ایران و آمریکا کنوانسیون حقوق دریاها را تصویب نکرده‌اند، اما بسیاری از اصول این کنوانسیون درباره تنگه‌های بین‌المللی، بخشی از عرف حقوق بین‌الملل محسوب می‌شوند.

پل ماسگریو، استاد دانشگاه جورج‌تاون در قطر، معتقد است اظهارات ترامپ درباره تنگه هرمز را باید بیش از هر چیز در چارچوب سیاست داخلی آمریکا تحلیل کرد. به گفته او، ترامپ اغلب برای پایگاه سیاسی خود پیام‌هایی بزرگ و نمادین مطرح می‌کند و نباید همه این سخنان را کاملاً تحت‌اللفظی تفسیر کرد.

با این حال، این مواضع یک پیام سیاسی روشن دارد: ترامپ همچنان نمی‌خواهد نشان دهد در برابر ایران عقب‌نشینی کرده یا جنگ طولانی‌مدت را با شکست پذیرفته است.