مهمان ناخوانده‌ پردردسری که به جان تالاب‌ها و رودخانه‌های ایران افتاد

به گزارش خبرگزاری رکنا، تیلاپیای نیل، ماهی غیربومی و مهاجمی که با قدرت تکثیر بالا و سازگاری گسترده با شرایط محیطی شناخته می‌شود، به یکی از چالش‌های زیست‌محیطی ایران تبدیل شده است. با وجود نگرانی‌ها درباره پیامدهای گسترش این گونه، مجوز پرورش آن در سال ۱۳۹۸ صادر شد و اکنون واحدهای پرورشی آن در چهار استان سمنان، قم، یزد و خراسان جنوبی فعالیت می‌کنند. در همین حال، ورود تیلاپیا به برخی رودخانه‌ها و تالاب‌های طبیعی، نگرانی‌ها درباره تهدید تنوع زیستی و برهم خوردن تعادل اکولوژیک را افزایش داده است.

علی علیزاده، مسئول گروه آبزیان آب‌های داخلی سازمان حفاظت محیط زیست، با اشاره به مخالفت این سازمان با توسعه پرورش تیلاپیای نیل، اعلام کرد که قدرت بالای تکثیر، همه‌چیزخواری و رقابت این ماهی با گونه‌های بومی می‌تواند ساختار جوامع آبزی، کیفیت منابع آبی و ذخایر ژنتیکی طبیعی کشور را تحت تأثیر قرار دهد.

هشدار کارشناسان درباره خطر گسترش تیلاپیا

به گفته علیزاده، ارزیابی ریسک انجام‌شده از سوی دانشگاه شهید بهشتی، تیلاپیای نیل را در گروه گونه‌های دارای خطر بالای تهاجم زیستی قرار داده است. همچنین حدود ۱۵۰ استاد دانشگاه و متخصص حوزه شیلات و محیط زیست درباره پیامدهای احتمالی گسترش این گونه هشدار داده‌اند.

سازمان حفاظت محیط زیست معتقد است تصمیم‌گیری درباره توسعه پرورش تیلاپیا نباید صرفاً بر افزایش تولید و منافع اقتصادی استوار باشد، بلکه ارزیابی دقیق پیامدهای زیست‌محیطی نیز باید در اولویت قرار گیرد. این سازمان با استناد به قوانین مرتبط با حفاظت از منابع آبزی، تالاب‌ها و تنوع زیستی، بر ضرورت لحاظ کردن ملاحظات محیط زیستی در صدور مجوزها تأکید دارد.

بر همین اساس، رویکرد سازمان بر محدود ماندن فعالیت‌ها به واحدهای دارای مجوز در چهار استان فعلی و بررسی هرگونه مجوز جدید بر پایه نتایج پایش‌ها و رعایت الزامات زیست‌محیطی استوار است. توسعه این صنعت در سایر مناطق کشور نیز با مخالفت سازمان مواجه است.

کارون، شادگان و هورالعظیم در معرض پیامدهای زیست‌محیطی

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، گسترش تیلاپیا در تالاب‌های شادگان و هورالعظیم و حوضه‌های آبریز رودخانه‌های کارون و جراحی در استان خوزستان است؛ مناطقی که این گونه در آن‌ها به چالشی زیست‌محیطی و اقتصادی تبدیل شده است.

بر اساس توضیحات مسئول گروه آبزیان آب‌های داخلی سازمان حفاظت محیط زیست، غلبه تیلاپیا در صید روزانه، رقابت غذایی با ماهیان بومی و تهدید تخم و نوزاد گونه‌های ارزشمند می‌تواند به کاهش تنوع زیستی منجر شود. این وضعیت علاوه بر پیامدهای اکولوژیک، معیشت صیادان محلی را نیز تحت فشار قرار می‌دهد.

کاهش ارزش اقتصادی صید و تغییر الگوهای سنتی ماهیگیری از جمله پیامدهایی است که می‌تواند درآمد خانوارهای وابسته به منابع آبی را کاهش دهد. از سوی دیگر، کنترل جمعیت گونه‌های مهاجم پس از استقرار در زیستگاه‌های طبیعی، دشوار و پرهزینه است. به همین دلیل، پایش مستمر منابع آبی، جلوگیری از انتقال و رهاسازی ناخواسته و اجرای برنامه‌های مدیریت جمعیت اهمیت ویژه‌ای دارد. به گفته علیزاده، برنامه‌هایی برای تعدیل جمعیت این ماهیان از طریق حذف فیزیکی و صیدهای تشویقی در برخی منابع آبی در دست اجراست.

ضوابط سخت‌گیرانه برای جلوگیری از فرار ماهی به طبیعت

سازمان حفاظت محیط زیست برای فعالیت واحدهای پرورش تیلاپیا، مجموعه‌ای از الزامات را مورد تأکید قرار داده است. استفاده از سامانه‌های بسته پرورشی، ایجاد موانع چندلایه برای مهار زیستی، جلوگیری از فرار ماهی و تخم و لارو به محیط طبیعی، کنترل جابه‌جایی ماهیان زنده و پایش مستمر کیفیت آب و پساب از جمله این الزامات است.

همچنین مکان‌یابی واحدها باید به‌گونه‌ای باشد که ارتباطی با منابع آب‌های داخلی مانند رودخانه‌ها، تالاب‌ها، چشمه‌ها، قنات‌ها و سدها نداشته باشند. ارزیابی زیست‌محیطی، استفاده از روش‌های کنترلی مورد تأیید و تدوین برنامه واکنش اضطراری در شرایط بحرانی نیز از دیگر موارد مورد تأکید این سازمان است.

چرا گونه‌های بومی باید در اولویت قرار گیرند؟

علیزاده با انتقاد از کم‌توجهی به ظرفیت‌های آبزی‌پروری گونه‌های بومی، بر ضرورت بازنگری در سیاست‌های حمایتی بخش شیلات تأکید کرد. به گفته او، ماهیان ارزشمندی مانند گونه‌های خاویاری، شیربت و گطان ظرفیت مناسبی برای توسعه آبزی‌پروری پایدار دارند و می‌توانند در کنار حفاظت از تنوع زیستی، به ایجاد اشتغال و تقویت اقتصاد جوامع محلی کمک کنند.

او همچنین توضیح داد که مخالفت سازمان محیط زیست با تیلاپیا به معنای مخالفت کلی با پرورش گونه‌های غیربومی نیست؛ بلکه این محدودیت به ویژگی‌های تهاجمی و خطر گسترش این ماهی در زیستگاه‌های طبیعی مربوط می‌شود.

در شرایطی که تغییر اقلیم، خشکسالی و کاهش منابع آب فشار فزاینده‌ای بر اکوسیستم‌های کشور وارد کرده است، توسعه آبزی‌پروری باید با توجه به ظرفیت‌های محیطی و پیامدهای بلندمدت آن انجام شود. از نگاه سازمان حفاظت محیط زیست، حرکت به سمت گونه‌های بومی، پیشگیری از گسترش گونه‌های مهاجم و رعایت الزامات قانونی می‌تواند راهی برای حفاظت از سرمایه‌های طبیعی کشور و حمایت از معیشت جوامع محلی باشد./ ایسنا