درد مادری در مواجهه با فراموشی؛ آرزوی امید در سایه واقعیت تلخ

به گزارش رکنا،هر بار که به مطب دکتر می‌رویم، دکتر نام فرزندانت را می‌پرسد و تو به زحمت می‌کوشی به یاد آوری و هر بار که اشتباه می‌کنی، قلبم مچاله می‌شود. دوست دارم دکتر به من امید بدهد اما زهی خیال باطل! دکترها هم دیگربی‌رحمانه توضیح می‌دهند از کوچک شدن مغز تو می‌گویند، انگار که از کوچک شدن دنیای من حرف می‌زنند.

آلزایمر، دزد بی‌رحمی است که آرام و بی‌صدا گران‌بهاترین گنجینه‌هایت را می‌رباید؛ خاطراتت را، قصه‌هایت را، نام‌ها و چهره‌ها را. انگار در خانه‌ی ذهنت، کسی چراغ‌ها را یکی‌یکی خاموش می‌کند و تو را در راهروهایی طولانی و تاریک تنها می‌گذارد.

دکتر می‌گوید باید صبور بود، می‌گوید باید پذیرفت اما قلبم فشرده می‌شود وقتی نامم را با تردید صدا می‌زنی یا وقتی داستان زندگیت را برای هزارمین بار با ذوقی کودکانه تعریف می‌کنی بی‌آنکه بدانی من همان دخترکی هستم که در آغوشت به خواب می‌رفتم. دوست دارم دوباره مرا نصیحت کنی تا در زندگی سیلی نخورم اما حالا انگار من باید مراقب باشم که تو در کوچه‌ها، میان آشنایان محله، گم نشوی. تو دلت می‌خواست قلب من نسوزد، ولی حالا من باید مواظب باشم دستت را به سماورِ در حال جوش نزنی.

اشکالی ندارد تو فراموش کن؛ تو در دنیای بی‌زمان خودت آرام بگیر. من به جای تو خاطره‌ها را در قلبم حک می‌کنم. من چراغ خانه‌ی خاطراتت را روشن نگه می‌دارم، حتی اگر تو دیگر هرگز راه بازگشت به آن را پیدا نکنی. عشق من به تو در حافظه‌ی قلبم حک شده است؛ جایی که هیچ آلزایمری دستش به آن نخواهد رسید.

آری همه می‌گویند هیچ دردی بدتر از فراموشی نیست اینکه همه را فراموش کنی از عزیزانت گرفته تا خاطراتت، این درد همیشه درد است و پیر و جوان نمی‌شناسد. حال این درد به جوانی رسیده است آن هم در کلانشهری چون تهران.

یکی از بحرانی‌ترین عوامل در تهران، آلودگی شدید هوا و حضور ذرات معلق (PM۲.۵) است. تحقیقات نشان می‌دهد که استنشاق این ذرات نه تنها ریه را درگیر می‌کند بلکه از طریق مسیرهای عصبی، باعث التهاب سیستمیک و آسیب به بافت مغز می‌شود. این فرآیند می‌تواند نقش محرک را در بروز زودرس آلزایمر و تسریع تخریب سلول‌های عصبی ایفا کند.

ساختار شهرنشینی در تهران و محدودیت‌های فضای سبز در بسیاری از مناطق، منجر به کاهش فعالیت‌های بدنی شهروندان شده، بی‌تحرکی و سبک زندگی نشسته‌نشین، ریسک عوامل خطر قلبی-عروقی را بالا می‌برد. از آنجایی که سلامت عروق مستقیماً با سلامت مغز در ارتباط است، این مسئله یکی از عوامل مهم در بروز آلزایمر در میان ساکنان این کلان‌شهر است.

دسترسی آسان به غذاهای فرآوری‌شده و رژیم‌های غذایی پر از قند و چربی در بافت‌های شهری تهران، ریسک ابتلا به بیماری‌های متابولیک مانند دیابت نوع ۲ را افزایش داده است. ارتباط تنگاتنگی میان مقاومت به انسولین و بیماری آلزایمر وجود دارد که وضعیت تغذیه‌ای در تهران را به یک چالش سلامت مغز تبدیل می‌کند.

با وجود تراکم بسیار بالای جمعیت در تهران، پدیده تنهایی در میان جمعیت مشهود است. کاهش پیوندهای اجتماعی سنتی و جایگزینی آن‌ها با روابط سطحی در محیط‌های شلوغ، باعث می‌شود که سالمندان دچار انزوای اجتماعی شوند. فقدان تعاملات اجتماعی عمیق یکی از عوامل اصلی در کاهش ذخیره شناختی و تسریع فرآیند زوال عقل است.

با وجود دسترسی به متخصصان در تهران، بسیاری از نشانه‌های اولیه آلزایمر به دلیل اشتباه گرفتن با علائم پیری یا افسردگی، نادیده گرفته می‌شوند. عدم آگاهی عمومی از مرحله پیش‌آلزایمر باعث می‌شود که بسیاری از افراد، فرصت طلایی برای انجام فعالیت‌های پیشگیرانه و بازگرداندن سلامت شناختی را از دست بدهند.

اگرچه تهران قطب خدمات پزشکی ایران است، اما هزینه‌های بالای مراقبت از بیماران مبتلا به آلزایمر و کمبود زیرساخت‌های اختصاصی برای مراقبت‌های طولانی‌مدت، چالش بزرگی برای خانواده‌های آسیب‌پذیر محسوب می‌شود. این مسئله مدیریت بیماری را در سطح خانوار با دشواری‌های اقتصادی جدی مواجه می‌کند.

معصومه صالحی رئیس انجمن آلزایمر ایران در این زمینه به خبرنگار ایرنا، با هشدار نسبت به کاهش سن ابتلا و بروز نشانه‌های پیش‌آلزایمر در سنین میانسالی گفت: سال گذشته حدود ۴۰۰ نفر در سنین بالای ۴۵ سال در تهران با علائم پیش‌آلزایمر به این انجمن مراجعه کردند. این افراد در مرحله‌ای قرار داشتند که با مداخلات و فعالیت‌های پیشگیرانه می‌توان از ابتلا به بیماری آلزایمر جلوگیری کرد.

وی با اشاره به طرح موفق ذهن پویا که پیش‌تر برای این گروه سنی اجرا شده بود، افزود: اگرچه برخی دمانس‌های زودهنگام زیر ۵۰ سال ریشه ژنتیکی دارند، اما شاهد هستیم که بسیاری از مراجعین فعلی در بازه سنی ۴۵ تا ۶۵ سال قرار دارند. با توجه به موفقیت طرح پایلوت «ذهن پویا» در کنترل علائم، قصد داریم این طرح را مجدداً برای این گروه از مراجعین اجرایی کنیم.

نقش آلودگی هوا و سبک زندگی در گسترش آلزایمر

وی تصریح کرد: عوامل محیطی و سبک زندگی در بروز زوال عقل نقش بسزایی دارند. در این میان، آلودگی هوا بویژه در تهران به عنوان یکی از ۱۴ عامل مرتبط با دمانس ( آلزایمر و زوال عقل)، از دو مسیر مستقیم و غیرمستقیم بر سلامت مغز تأثیر می‌گذارد.

صالحی اظهار داشت: مغز برای عملکرد مطلوب به اکسیژن کافی نیاز دارد. آلودگی هوا و کاهش کیفیت آن، نه‌تنها اکسیژن‌رسانی به مغز و سیستم عصبی را مختل می‌کند، بلکه با افزایش ورود کربن به بدن، زمینه را برای آسیب‌های عروقی مغز فراهم کرده و احتمال بروز سکته‌های مغزی و دمانس را افزایش می‌دهد.

وی ادامه داد: آلودگی هوا به صورت غیرمستقیم نیز با خانه‌نشین کردن افراد، کاهش فعالیت‌های بدنی و در نتیجه افزایش استرس، اضطراب و افسردگی، سلامت روان را تهدید می‌کند. ارتباط میان افسردگی و آلزایمر بسیار تنگاتنگ است؛ به طوری که طبق ارزیابی‌های ما، ۳۰ درصد سالمندان تحت پوشش طرح، با اختلال افسردگی مواجه هستند.

رئیس انجمن آلزایمر ایران، تغذیه نامناسب، کم‌تحرکی، انزوای اجتماعی و استرس مزمن را از دیگر عوامل کلیدی در بروز و تشدید این بیماری عنوان کرد.

سه علامت هشدار، زنگ خطری برای مراجعه به پزشک

صالحی تأکید کرد: تشخیص زودهنگام، کلید اصلی مدیریت این بیماری است، چرا که یک سال تشخیص زودتر می‌تواند پیشرفت مشکلات بیماری را تا ۵ سال به تأخیر بیندازد.

وی از عموم مردم خواست در صورت مشاهده مواردی از علائمی از جمله اختلال در تشخیص زمان، فراموشی در خوردن وعده‌های غذایی، مشکل در انجام فرایض عبادی مانند نماز، ناتوانی در یادآوری کلمات ، بی‌توجهی به آراستگی و بهداشت فردی و گوشه‌گیری و فقدان انگیزه برای فعالیت‌های روزمره مراجعه کنند.

در نهایت، برای مقابله با بحران احتمالی آلزایمر در تهران، فراتر از درمان‌های پزشکی، به سیاست‌گذاری‌های شهری هوشمند نیاز است. ایجاد فضاهای سبز دسترس‌پذیر، بهبود کیفیت هوا، ترویج فرهنگ سلامت مغز و حمایت از ساختارهای اجتماعی، همگی گام‌هایی ضروری برای تبدیل شدن به شهری است که سلامت ذهن شهروندانش را در اولویت قرار می‌دهد.