تراز آب دریای خزر ۲.۵ متر پایین رفت

 به گزارش رکنا، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست گفت: تقویت اطلس دریای خزر و اطلس مصب‌ها و رودخانه‌های حوزه جنوبی، ایجاد بانک داده تنوع زیستی با ثبت بیش از ۲۳۰۰ گونه و اجرای برنامه جامع پایش آلاینده‌ها، زیرساخت دانشی تصمیم‌گیری‌های ما را تقویت کرده است.

مراسم گرامی‌داشت روز ملی دریای خزر امروز سه‌شنبه با حضور مسئولان، مدیران استانی، پژوهشگران، نمایندگان کشورهای حاشیه خزر، سازمان‌های مردم‌نهاد و مهمانان خارجی برگزار شد.

انصاری: تراز آب دریای خزر در یک دهه گذشته ۲ تا ۲.۵ متر کاهش یافته است

شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با اشاره به کاهش تراز آب دریای خزر گفت: سطح آب این پهنه آبی در یک دهه گذشته حدود ۲ تا ۲.۵ متر کاهش یافته و تغییر اقلیم، افزایش تبخیر و کاهش آورد رودخانه‌ها از عوامل اصلی این روند هستند.

انصاری در مراسم گرامیداشت روز ملی دریای خزر اظهار کرد: بیست‌ویکم مرداد تنها یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه یادآور یک تعهد مشترک است. ۲۰ سال پیش، کنوانسیون منطقه‌ای حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر که به احترام میزبانی جمهوری اسلامی ایران به «کنوانسیون تهران» شهرت یافت، لازم‌الاجرا شد و پنج کشور ساحلی با وجود تفاوت‌ها بر سر یک حقیقت بنیادین به توافق رسیدند که دریای خزر پیش از آنکه مرزهای جغرافیایی کشورها را از یکدیگر جدا کند، میراث مشترک آنهاست.

وی افزود: امسال در بیستمین سالگرد این کنوانسیون، این تعهد بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی و تقویت است. دریای خزر برای جمهوری اسلامی ایران تنها یک پهنه آبی نیست، بلکه بخشی از هویت ملی، تاریخی، فرهنگی و اقتصادی کشور است و سه استان گیلان، مازندران و گلستان حیات اجتماعی و معیشتی خود را با این دریا پیوند داده‌اند.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: حفاظت از دریای خزر برای ما یک انتخاب سیاسی یا مقطعی نیست، بلکه مسئولیتی بین‌نسلی است.

انصاری درباره اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست در حوزه دریای خزر گفت: در حوزه همکاری‌های منطقه‌ای، با پیگیری مستمر و همراهی مجلس شورای اسلامی، به‌ویژه کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست، پروتکل ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی الحاقی به کنوانسیون تهران به تصویب رسید که این اقدام جایگاه جمهوری اسلامی ایران را در اجرای کامل تعهدات کنوانسیون تقویت کرد.

وی افزود: در نشست‌های تخصصی ژنو و در قالب کارگروه پنج‌جانبه برای استقرار دبیرخانه دائمی کنوانسیون تهران در منطقه خزر نیز تلاش‌هایی انجام شده و امیدواریم این موضوع با عزم مشترک کشورهای ساحلی به نتیجه برسد.

ثبت بیش از ۲۳۰۰ گونه در بانک داده تنوع زیستی خزر

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به اقدامات علمی و میدانی انجام‌شده در حوزه خزر گفت: تقویت اطلس دریای خزر و اطلس مصب‌ها و رودخانه‌های حوزه جنوبی، ایجاد بانک داده تنوع زیستی با ثبت بیش از ۲۳۰۰ گونه و اجرای برنامه جامع پایش آلاینده‌ها، زیرساخت دانشی تصمیم‌گیری‌های ما را تقویت کرده است.

انصاری درباره حفاظت از گونه‌های شاخص دریای خزر نیز گفت: فوک خزری، تنها پستاندار بومی این دریا، در کانون توجه سازمان قرار دارد. برنامه اقدام ملی حفاظت از فوک خزری تدوین و دبیرخانه تخصصی آن نیز تأسیس شده است.

وی ادامه داد: مراکز امداد و تیمار فوک خزری در تنکابن، بابلسر، میانکاله، بندر ترکمن و پارک ملی بوجاق راه‌اندازی شده و همکاری‌های بین‌المللی از جمله با مراکز تخصصی اروپا نیز در این زمینه انجام شده است.

حفاظت از ماهیان خاویاری و آزادماهیان خزر

انصاری با اشاره به برنامه‌های حفاظت از ذخایر ژنتیکی دریای خزر اظهار کرد: حفاظت از آزادماهیان خزری و ماهیان خاویاری به‌عنوان میراث ژنتیکی ارزشمند منطقه، با تمرکز بر تأمین حقابه رودخانه‌های محل تخم‌ریزی، مقابله با صید غیرمجاز، کنترل آلودگی‌ها و طراحی ذخیره‌گاه ژنتیکی در دستور کار قرار دارد.

وی افزود: تالاب‌های ساحلی خزر، از میانکاله و خلیج گرگان تا تالاب بین‌المللی انزلی، بخش مهمی از امنیت اکولوژیک منطقه را تشکیل می‌دهند و طرح‌های جامع احیای این تالاب‌ها با محوریت تأمین آب، لایروبی مسیرها و استفاده از پساب تصفیه‌شده در دستور کار سازمان قرار دارد.

پایش آلاینده‌های نفتی و فلزات سنگین

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست درباره کنترل آلودگی‌های دریای خزر گفت: پایش مستمر آلاینده‌های نفتی، فلزات سنگین و سموم انجام می‌شود و استانداردهای محیط زیستی برای تأسیسات بندری با همکاری سازمان بنادر و دریانوردی اعمال می‌شود.

انصاری همچنین از پیگیری موضوع تصفیه‌خانه‌های فاضلاب استان‌های شمالی در چارچوب برنامه هفتم توسعه خبر داد و مدیریت پسماند در استان‌های شمالی را از دغدغه‌های جدی سازمان حفاظت محیط زیست دانست.

وی گفت: پروژه منطقه‌ای مقابله با زباله‌های دریایی و پلاستیک‌های دریایی با رویکردی نظام‌مند در دریای خزر و با حمایت فدراسیون روسیه در حال اجراست که می‌تواند به بهبود مدیریت آلودگی‌های خشکی‌زاد، تحلیل داده‌های منطقه‌ای و ارتقای چارچوب‌های سیاستی کمک کند.

هشدار انصاری درباره کاهش تراز آب خزر

انصاری با اشاره به یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی دریای خزر گفت: در یک دهه گذشته سطح آب دریای خزر حدود ۲ تا ۲.۵ متر کاهش یافته است. تغییر اقلیم، افزایش تبخیر و کاهش آورد رودخانه‌ها از عوامل اصلی این روند هستند.

وی هشدار داد: اگر این پدیده را با همکاری جمعی مدیریت نکنیم، پیامدهای آن بر اکوسیستم، بنادر، معیشت جوامع ساحلی و مردم منطقه ابعاد بسیار گسترده‌ای خواهد داشت و تجربه تلخ دریاچه آرال هشداری جدی برای همه ماست.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست افزود: جمهوری اسلامی ایران در چارچوب همکاری پنج‌جانبه کشورهای ساحلی، پایش علمی و تدوین راهکارهای مشترک را پیگیری می‌کند. برنامه اقدام کشورهای ساحلی حوزه دریای خزر درباره نوسانات سطح آب از سال ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ نیز چارچوبی جامع برای تقویت همکاری‌های منطقه‌ای، ارتقای دانش و توسعه راهکارهای سازگارانه فراهم کرده است.

کاهش تراز خزر در آستانه اجلاس سران کشورهای ساحلی

انصاری گفت: در آستانه هفتمین اجلاس سران خزر، آمادگی خود را برای قرار دادن موضوع کاهش تراز دریای خزر در کانون گفت‌وگوهای عالی‌رتبه منطقه‌ای اعلام می‌کنیم و از هر ابتکار مشترکی که بتواند به پایداری بلندمدت این پهنه آبی ارزشمند کمک کند، استقبال خواهیم کرد.

وی از مدیران، نمایندگان مجلس و استانداران خواست از همکاری‌های مشترک، به‌ویژه تعهدات بین‌المللی و تأمین منابع لازم برای اجرای برنامه‌های حفاظتی حمایت کنند.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به تصویب پروتکل ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی در مجلس شورای اسلامی اظهار کرد: این اقدام نمونه‌ای از هم‌افزایی میان دولت و مجلس در سال گذشته بود.

انصاری در پایان گفت: سرنوشت دریای خزر بیش از هر زمان دیگری در گرو همکاری مشترک پنج کشور ساحلی است و جمهوری اسلامی ایران، همان‌گونه که در شکل‌گیری کنوانسیون تهران پیشگام بوده، امروز نیز آماده است در کنار کشورهای دوست و همسایه، فصل تازه‌ای از همکاری‌های محیط‌زیستی مبتنی بر اعتماد، علم، مسئولیت مشترک و آینده‌نگری را رقم بزند.

احمدرضا لاهیجان‌زاده، معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، در این مراسم با خیرمقدم به مهمانان داخلی و خارجی، به‌ویژه نمایندگان کشورهای حاشیه دریای خزر، اظهار کرد: روز ملی دریای خزر فرصتی برای ادای احترام به این میراث ارزشمند طبیعی و در عین حال بازنگری در مسئولیت مشترک ما در قبال آینده آن است.

وی افزود: تلاش کرده‌ایم این مراسم صرفاً یک برنامه نمادین برای یادآوری مسئولیت‌های حقوقی، قانونی و بین‌نسلی در قبال دریای خزر نباشد، بلکه مباحث علمی و پژوهشی نیز در کنار مباحث اجرایی و سیاست‌گذاری مورد توجه قرار گیرد.

معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به حضور نمایندگان دستگاه‌های اجرایی، مراکز علمی و پژوهشی و سیاست‌گذاران در این مراسم گفت: تلاش کردیم ترکیبی از این گروه‌ها را در کنار یکدیگر داشته باشیم تا موضوع حفاظت از دریای خزر از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار گیرد.

لاهیجان‌زاده همچنین با اشاره به حضور استانداران گیلان و گلستان در این مراسم، گفت: سه استان شمالی ایران بخش قابل توجهی از نوار ساحلی دریای خزر را در اختیار دارند و حضور مسئولان این استان‌ها می‌تواند در پیشبرد برنامه‌های حفاظت از این پهنه آبی مؤثر باشد.

استاندار گیلان: کاهش تراز آب خزر و آلودگی‌ها، دو چالش اصلی این پهنه آبی است

هادی حق‌شناس، استاندار گیلان، با اشاره به کاهش تراز آب دریای خزر و افزایش آلودگی‌های ورودی به این پهنه آبی گفت: امروز دریای خزر با دو چالش متقاطع و ساختاری شامل کاهش سطح آب و آلودگی‌های عمدتاً با منشأ خشکی مواجه است.

حق‌شناس در مراسم گرامیداشت روز ملی دریای خزر اظهار کرد: امروز گرد هم آمده‌ایم تا علاوه بر گرامیداشت روز ملی دریای خزر، مسئولیت تاریخی و بین‌نسلی خود را در قبال دریایی که میراث مشترک ما و نسل‌های آینده است، بازخوانی کنیم.

وی افزود: دریای کاسپین و استان گیلان تنها یک پهنه آبی یا مرز جغرافیایی نیست؛ بلکه رگ حیاتی اقتصاد، شناسنامه فرهنگی، پشتوانه معیشت و قلب تپنده حیات و تنوع زیستی این سرزمین است.

استاندار گیلان ادامه داد: سخن گفتن از خزر، سخن گفتن از آینده است؛ آینده‌ای که پایداری آن نه‌تنها به تصمیم‌های امروز ما، بلکه به میزان مسئولیت‌پذیری و همکاری مشترک ما در قبال این میراث ارزشمند وابسته است.

حق‌شناس با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در سیاست‌گذاری‌های مرتبط با سواحل گفت: اگر در دهه‌های گذشته برنامه‌ریزی‌های سرزمینی ما ناخواسته پشت به دریا بوده است، امروز زمان آن رسیده که با رویکردی علم‌محور، هوشمندانه و مسئولانه رو به دریا زندگی کنیم.

وی افزود: رو به دریا شدن به معنای هجوم بی‌ضابطه به نوار ساحلی، ویلاسازی در حریم قانونی دریا، تصرف اراضی مستحدث ساحلی یا برداشت بی‌رویه و غیرمجاز سودجویان از منابع زنده نیست.

استاندار گیلان تصریح کرد: رو به دریا شدن یعنی یک تغییر پارادایم بنیادی؛ یعنی خروج از نگاه سنتی ساحل‌نشینی منفعل و ورود به عرصه دریا‌محوری فعال و تبدیل دریا از حاشیه توسعه به متن و زیرساخت اصلی توسعه پایدار.

حق‌شناس گفت: در این رویکرد، حفاظت از محیط زیست مانع تولید نیست، بلکه تضمین‌کننده بقای سرمایه‌گذاری اقتصادی، امنیت زیستی و رفاه اجتماعی استان‌های ساحلی است.

کاهش تاریخی تراز آب خزر

وی دریای خزر را بزرگ‌ترین پهنه بسته آبی جهان و در عین حال فوق‌العاده حساس، شکننده و آسیب‌پذیر توصیف کرد و گفت: امروز با دو چالش متقاطع و ساختاری مواجه هستیم؛ کاهش سطح و تراز آب دریا و آلودگی‌های محیط زیستی که اغلب منشأ خشکی دارند.

استاندار گیلان افزود: بر اساس جدیدترین مدل‌های اقلیمی و گزارش‌های مراجع معتبر بین‌المللی، دریای خزر با پدیده‌ای بی‌سابقه و نگران‌کننده مواجه است؛ عقب‌نشینی و کاهش سریع تراز آب دریا، کاهش دبی ورودی رودخانه‌ها و افزایش نرخ تبخیر ناشی از گرمایش جهانی، مجموعاً تراز آب خزر را با افتی تاریخی مواجه کرده است.

حق‌شناس ادامه داد: این عقب‌نشینی تنها به معنای تغییر خط ساحلی نیست، بلکه به معنای جابه‌جایی بستر دریا، کم‌آب و خشک شدن تالاب‌های ساحلی، خشک شدن زیستگاه‌های ساحلی، کاهش تنوع زیستی و کاهش کارکردهای بندری، اسکله‌ها، تأسیسات شیلاتی و گردشگری است.

ورود پساب و پلاستیک به خزر

وی با اشاره به چالش آلودگی خزر اظهار کرد: از سوی دیگر، ورود سالانه میلیون‌ها مترمکعب پساب شهری و صنعتی، پساب‌های کشاورزی آلوده به کود و سموم و ورود پلاستیک‌ها از طریق شریان‌های حیاتی، کیفیت آب دریای خزر را با چالشی اساسی مواجه کرده است.

استاندار گیلان افزود: فشار ناشی از گونه‌های مهاجم همچون شانه‌دار، صید غیرمجاز و تخریب زیستگاه‌های ماهیان سبب شده ذخایر ارزشمند دریای خزر همچون ماهیان خاویاری و ماهی آزاد به آستانه‌های بحرانی برسد.

حق‌شناس همچنین گفت: فوک خزری به‌عنوان تنها پستاندار بومی این دریا، امروز در فهرست گونه‌های در معرض خطر انقراض قرار دارد.

گیلان؛ ۲۷۱ کیلومتر نوار ساحلی و سه زیستگاه تالابی

وی با اشاره به ظرفیت‌های طبیعی گیلان گفت: گیلان دارای ۲۷۱ کیلومتر نوار ساحلی و سه زیستگاه تالابی ساحلی شامل تالاب بین‌المللی انزلی، پارک ملی بوجاق و تالاب امیرکلایه است و این مناطق با ارزش بین‌المللی، خط مقدم مسئولیت جمهوری اسلامی ایران در صیانت از این حوزه به شمار می‌روند.

استاندار گیلان افزود: سرمایه‌های طبیعی گیلان فراتر از ابعاد استانی و دارای ارزش ملی هستند؛ زیرا این زیستگاه‌ها هر ساله میزبان صدها هزار پرنده مهاجر زمستان‌گذران هستند و بخش مهمی از تنوع ژنتیکی منطقه و محل تخم‌ریزی و پرورش نوزادان ماهیان به شمار می‌روند.

حق‌شناس هشدار داد: اگر تالاب‌های ساحلی همچون تالاب انزلی به دلیل ورود فاضلاب یا عقب‌نشینی دریا نابود شوند و کارکردها و خدمات زیست‌بومی خود را از دست بدهند، نه‌تنها اقتصاد صیادی و گردشگری، بلکه زنجیره زیستی بین‌نسلی و بین‌المللی دریای خزر نیز آسیب خواهد دید.

وی تأکید کرد: حفظ و نگهداری دریای خزر یک موضوع عمرانی نیست، بلکه یک اولویت راهبردی، حاکمیتی و تمدنی است.

پیشنهاد اجرای پایلوت کنوانسیون تهران در گیلان

استاندار گیلان با اشاره به ظرفیت‌های حقوقی موجود گفت: برای عبور از این چالش‌ها نیازی به آزمون و خطا نداریم و تجربیات موفق جهانی به ما می‌آموزد که چگونه می‌توان میان حفاظت قاطع از محیط زیست و توسعه اقتصادی پیوند برقرار کرد.

حق‌شناس افزود: کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر، معروف به کنوانسیون تهران، و چهار پروتکل الحاقی آن شامل پروتکل آلودگی ناشی از منابع و فعالیت‌های مستقر در خشکی، پروتکل آمادگی و همکاری در مقابله با سوانح آلودگی نفتی، پروتکل حفاظت از تنوع زیستی و پروتکل ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی، معتبرترین چتر حقوقی ما هستند.

وی پیشنهاد کرد: گیلان می‌تواند به‌عنوان یک طرح آزمایشی، پایلوت اجرای استانی تعهدات کنوانسیون تهران در ایران باشد و از این ظرفیت دیپلماتیک برای مطالبه‌گری در سطح منطقه‌ای نیز بهره گرفته شود.

تأکید بر همکاری پنج کشور ساحلی

حق‌شناس با اشاره به نخستین اجلاس استانداران استان‌های ساحلی کشورهای حاشیه خزر گفت: در این اجلاس بر اهمیت حفاظت از محیط زیست دریای خزر در کنار گردشگری، حمل‌ونقل و اقتصاد دریا‌محور تأکید شد.

وی اظهار کرد: مقابله با چالش‌های محیط زیست خزر تنها با همکاری فرامرزی و مشترک میان پنج کشور ساحلی ایران، روسیه، آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان امکان‌پذیر است.

استاندار گیلان افزود: اقتصاد دریا‌محور می‌تواند به‌عنوان یکی از مسیرهای توسعه کشورهای ساحلی، بر بهره‌وری پایدار از منابع و پهنه‌های آبی تأثیر بسزایی داشته باشد و استفاده از ظرفیت دریا در کنار حفاظت از محیط زیست دریایی می‌تواند به رشد اقتصادی، اشتغال و افزایش تولید منجر شود.

پنج پیشنهاد برای حفاظت از خزر

حق‌شناس در ادامه پنج پیشنهاد کلیدی و ساختاری برای حفاظت و مدیریت پایدار دریای خزر ارائه کرد.

وی نخستین پیشنهاد را تصویب و ابلاغ سند آمایش دریایی استان‌های ساحلی عنوان کرد.

استاندار گیلان همچنین تشکیل مرکز دائمی انطباق با تغییر تراز آب خزر، راه‌اندازی مرکز پایش هوشمند و سامانه داده‌های یکپارچه خزر، اجرای طرح ملی نجات تالاب‌های ساحلی و رودخانه‌های شیلاتی و توسعه اقتصاد آبی و گردشگری مسئولانه را از دیگر پیشنهادهای خود برشمرد.

حق‌شناس در پایان گفت: حفاظت از دریای خزر تنها حفاظت از یک پهنه آبی نیست، بلکه حفاظت از اقتصاد، معیشت، فرهنگ، تنوع زیستی و آینده نسل‌های ساکن در پنج کشور ساحلی است و این مسئولیت نیازمند همکاری مشترک، تصمیم‌گیری علمی و اقدام عملی است.

تاجبخش: تراز آب دریای خزر از دهه ۱۹۹۰ حدود ۲ تا ۳ متر کاهش یافته است

سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، با اشاره به روندهای اقلیمی دریای خزر گفت: تراز آب این دریا از اواسط دهه ۱۹۹۰ وارد روند نزولی مشخص شده و بر اساس مطالعات جدید، سطح آب خزر از حدود ۲۶ متر زیر سطح متوسط دریاها در دهه ۱۹۹۰ به حدود ۲۸ تا ۲۹ متر زیر سطح متوسط دریاها در سال‌های اخیر رسیده است؛ یعنی کاهش حدود ۲ تا ۳ متری.

تاجبخش در مراسم گرامیداشت روز ملی دریای خزر اظهار کرد: داده‌های علمی و هواشناسی ایران در ۵۰ سال گذشته کاهش حدود چهار دهم درجه سانتیگراد دما در هر دهه، کاهش حدود یک میلی‌متر بارش سالانه و افزایش سالانه چهار تا پنج میلی‌متر تبخیر و تعرق را نشان می‌دهد و حوزه دریای خزر نیز از این شرایط مستثنا نیست.

وی افزود: وضعیت دریای خزر تنها تابع شرایط خود دریا نیست، بلکه به وضعیت گسترده‌ای از شمال ایران، قفقاز و به‌ویژه حوزه رودخانه ولگا وابسته است؛ از این رو بررسی همزمان دما، بارش، تبخیر، دمای آب، آورد رودخانه‌ها و تراز آب برای شناخت آینده خزر ضروری است.

گرمایش خزر و افزایش تبخیر

رئیس سازمان هواشناسی کشور با اشاره به ویژگی‌های اقلیمی دریای خزر گفت: این دریا دارای یک گرادیان دمایی مشخص شمالی ـ جنوبی است؛ بخش شمالی به دلیل موقعیت جغرافیایی و عمق کمتر، سردتر است و در برخی سال‌ها بخش‌هایی از آن یخ می‌زند، در حالی که بخش جنوبی، به‌ویژه در مجاورت سواحل ایران، معتدل‌تر و مرطوب‌تر است.

تاجبخش ادامه داد: دمای آب سطحی در تابستان در بخش عمده دریای خزر به حدود ۲۴ تا ۲۶ درجه سلسیوس می‌رسد و در جنوب می‌تواند حدود ۲۸ درجه باشد. در زمستان نیز تفاوت دمای شمال و جنوب بیشتر می‌شود.

وی یکی از مهم‌ترین تغییرات بلندمدت منطقه را افزایش دمای هوا و تغییر سطح آب دریای خزر دانست و گفت: مطالعات جدید، از جمله بررسی داده‌های سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۴، وجود روند گرمایش قابل توجه در منطقه خزر را نشان می‌دهد و افزایش دما، به‌ویژه در فصل گرم، با افزایش تبخیر و تشدید تنش آبی در این پهنه ارتباط دارد.

کاهش تراز آب خزر فقط به کاهش بارش مربوط نیست

رئیس سازمان هواشناسی کشور با بیان اینکه افت تراز خزر را نمی‌توان تنها به کاهش بارش نسبت داد، اظهار کرد: یک مطالعه جدید در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد متوسط بارش سالانه حوزه خزر در دوره ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ حدود ۳۵۹ میلی‌متر در سال بوده و در این دوره روند کاهش معناداری در بارش مشاهده نشده است.

تاجبخش افزود: حتی متوسط بارش در حوزه خزر از حدود ۵۶۷ میلی‌متر در نیمه نخست این دوره به حدود ۵۷۸ میلی‌متر در نیمه دوم افزایش یافته است؛ بنابراین کاهش ورودی رودخانه‌ها و افزایش تبخیر نقش مهم‌تری در کاهش تراز آب خزر پیدا می‌کنند.

وی با اشاره به روند تبخیر گفت: بر اساس همین مطالعه، نرخ تبخیر از سطح دریای خزر در دوره ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ روند افزایشی معناداری حدود سه میلی‌متر در هر سال داشته است.

رئیس سازمان هواشناسی ادامه داد: افزایش دمای آب و هوا و افزایش ظرفیت نگهداری بخار آب در جو از عوامل مهم افزایش تبخیر هستند و برآوردها نشان می‌دهد افزایش تبخیر ناشی از گرمایش می‌تواند بخش قابل توجهی از کاهش حجم آب خزر را توضیح دهد.

ولگا؛ تأمین‌کننده ۸۰ درصد ورودی رودخانه‌ای خزر

تاجبخش با اشاره به نقش رودخانه ولگا در تراز آب دریای خزر گفت: ولگا به‌تنهایی حدود ۸۰ درصد ورودی رودخانه‌ای دریای خزر را تأمین می‌کند؛ بنابراین هر تغییر در بارش، رواناب، برداشت آب و بهره‌برداری از مخازن این حوزه مستقیماً بر تراز دریای خزر اثر می‌گذارد.

وی متوسط بلندمدت آورد رودخانه‌ای خزر را حدود ۲۵۳ کیلومترمکعب در سال برآورد کرد و افزود: در سال‌های اخیر مقادیر پایین‌تری مشاهده شده و برای مثال این میزان در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۳۲ کیلومترمکعب در سال کاهش یافته است.

رئیس سازمان هواشناسی گفت: بنابراین مسئله خزر را باید حاصل سه مؤلفه افزایش تبخیر، تغییرات آورد رودخانه‌ای و تغییرات اقلیمی در مقیاس منطقه‌ای دانست. در کنار عوامل طبیعی، مدیریت منابع آب در حوزه آبریز، سدسازی و برداشت آب برای مصارف کشاورزی و سایر فعالیت‌ها نیز می‌تواند میزان آب ورودی به خزر را کاهش دهد.

کاهش سطح خزر، تهدیدی برای تالاب‌ها و بنادر

تاجبخش با اشاره به پیامدهای کاهش تراز آب خزر اظهار کرد: اهمیت این روند تنها به کاهش سطح آب محدود نمی‌شود؛ کاهش تراز موجب عقب‌نشینی خط ساحلی، کاهش مساحت تالاب‌ها و زیستگاه‌های ساحلی، افزایش شوری در برخی مناطق، تغییر شرایط زیستگاهی آبزیان و ایجاد مشکلات جدی برای بنادر، کشتیرانی، شیلات و تأسیسات ساحلی خواهد شد.

وی افزود: یک مطالعه جدید برآورد کرده است که از سال ۱۹۹۶ تاکنون حدود ۲۳ هزار و ۸۵۸ کیلومترمربع، معادل ۵.۵ درصد از سطح خزر، از دست رفته و حجم آب نیز حدود ۶۳۰ کیلومترمکعب کاهش یافته است.

پیش‌بینی کاهش چندمتری تراز خزر تا پایان قرن

رئیس سازمان هواشناسی کشور درباره چشم‌انداز آینده دریای خزر گفت: مدل‌های اقلیمی کاهش قابل توجه تراز آب خزر در دهه‌های آینده را پیش‌بینی می‌کنند و مطالعات مختلف، بسته به سناریوی انتشار و مدل مورد استفاده، کاهش چندمتری تا بیش از هشت تا ۱۴ متر تا پایان قرن را محتمل دانسته‌اند.

تاجبخش تصریح کرد: دریای خزر در حال ورود به یک مرحله جدید اقلیمی و هیدرولوژیکی است؛ مرحله‌ای که در آن گرمایش، افزایش تبخیر، نوسانات ورودی رودخانه‌ای و کاهش تراز آب همزمان عمل می‌کنند.

وی بر ضرورت پایش مستمر هواشناسی، هیدرولوژی و اقیانوس‌شناسی خزر تأکید کرد و گفت: استفاده از داده‌های ماهواره‌ای، توسعه تحلیل‌ها و مدل‌های عددی و ایجاد یک سامانه مشترک منطقه‌ای برای پایش تراز آب، تبخیر، دمای آب و آورد رودخانه‌ها برای مدیریت آینده این پهنه آبی ضروری است.

آمادگی ایران برای توسعه سامانه مشترک پایش خزر

رئیس سازمان هواشناسی کشور با اشاره به همکاری‌های منطقه‌ای در این زمینه گفت: کمیته هماهنگی آب‌وهواشناسی دریای خزر با مشارکت سازمان‌های هواشناسی کشورهای حاشیه خزر از سال ۱۹۹۵ تشکیل شده و این همکاری به امضای موافقتنامه همکاری آب‌وهواشناسی دریای خزر و تبادل داده و تجربیات در زمینه پیش‌بینی تراز آب این دریا منجر شده است.

تاجبخش افزود: این کمیته ظرفیت مناسبی برای کمک به انطباق‌پذیری و افزایش تاب‌آوری در برابر شرایط اقلیمی جدید دارد و سازمان هواشناسی ایران به‌عنوان نماینده جمهوری اسلامی ایران در این کمیته، آمادگی کامل برای به‌روزرسانی و توسعه این سامانه مشترک منطقه‌ای دارد.

وی در پایان گفت: برای کشورهای ساحلی، از جمله ایران، کاهش تراز آب خزر صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه مستقیماً با امنیت آبی، کشتیرانی، شیلات، گردشگری، مدیریت سواحل و توسعه اقتصادی مناطق شمالی کشور ارتباط دارد و مدیریت یکپارچه این موضوع با مشارکت کشورهای حاشیه دریای خزر می‌تواند نقش مؤثری در حفظ این پهنه آبی طبیعی، وسیع و منحصربه‌فرد ایفا کند.