وقتی موشک‌ها شهر را می‌درند و آلوده می کنند؛ سازمان‌های جهانی محیط زیست کجا ایستاده‌اند؟ / نیاز به واکنش فوری، حالا نه بعد از جنگ

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  وقتی یک موشک به شهر اصابت می‌کند، نخستین تصویر، ویرانی ساختمان‌ها و تلفات انسانی است. اما در پس این تصویر آشکار، فاجعه‌ای کمتر دیده‌شده نیز در جریان است  و آن تخریب گسترده محیط زیست شهری و طبیعی اطراف آن است.

هر انفجار، هر پرواز جنگنده و حتی صدای مداوم پهپادها مجموعه‌ای از اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت بر هوا، خاک، آب، پوشش گیاهی، حیات‌وحش شهری و چشم‌انداز طبیعی برجای می‌گذارد؛ اثراتی که گاه سال‌ها پس از پایان درگیری ادامه دارند.

آلودگی شدید هوا در لحظه انفجار

انفجار موشک‌ها و بمب‌ها حجم عظیمی از ذرات معلق، فلزات سنگین و ترکیبات سمی را وارد هوا می‌کند. سوخت موشک‌ها، مواد منفجره و سوختن مصالح ساختمانی،از پلاستیک و عایق‌ها تا رنگ‌ها و سیمان، ابر پیچیده‌ای از آلاینده‌ها تولید می‌کنند. این ابر می‌تواند شامل سرب، جیوه، آرسنیک، اکسیدهای نیتروژن، دی‌اکسین‌ها و ترکیبات آلی فرّار باشد.

در کوتاه‌مدت، این آلودگی‌ها باعث افزایش شدید بیماری‌های تنفسی، سوزش چشم، حملات آسم و مشکلات قلبی می‌شوند. اما تأثیر آن تنها محدود به انسان نیست؛ درختان و گیاهان شهری نیز از نخستین قربانیان این آلودگی هستند. ذرات سمی روی برگ‌ها می‌نشینند، منافذ تنفسی گیاهان را مسدود می‌کنند و فرآیند فتوسنتز را مختل می‌سازند.

درختان شهری؛ سپرهای خاموشی که آسیب می‌بینند

درختان شهرها نقش مهمی در کاهش آلودگی هوا دارند، اما در شرایط جنگی خود به شدت آسیب می‌بینند. موج انفجار می‌تواند شاخه‌ها را بشکند یا درختان را از ریشه بیرون بکشد. گرمای شدید آتش‌سوزی‌های ناشی از انفجار نیز به بافت درختان آسیب می‌زند.

حتی در مواردی که درختان ظاهراً سالم باقی می‌مانند، آلودگی شیمیایی می‌تواند رشد آن‌ها را کند یا متوقف کند. خاک آلوده به فلزات سنگین باعث اختلال در جذب مواد غذایی گیاهان می‌شود و در طول زمان بسیاری از درختان شهری دچار خشکیدگی تدریجی می‌شوند.

اختلال در رویش گیاهان و فضای سبز شهری

فضای سبز شهری،از پارک‌ها تا باغچه‌های کوچک، به شدت نسبت به آلودگی‌های جنگی حساس است. ذرات سمی و باقی‌مانده مواد منفجره می‌توانند ترکیب شیمیایی خاک را تغییر دهند.

در کوتاه‌مدت، گیاهان ممکن است دچار سوختگی برگ، توقف رشد یا مرگ ناگهانی شوند. در بلندمدت، تغییر ترکیب خاک می‌تواند تنوع گیاهی را کاهش دهد و تنها گونه‌های مقاوم‌تر باقی بمانند. این مسئله اکوسیستم شهری را ساده‌تر و شکننده‌تر می‌کند.

حیوانات شهری؛ قربانیان فراموش‌شده

در شهرها حیوانات زیادی زندگی می‌کنند، پرندگان، گربه‌ها، سگ‌های بدون صاحب، جوندگان و حتی گونه‌های کوچک‌تر مانند خزندگان و حشرات. انفجارها و آلودگی‌های ناشی از جنگ می‌توانند به شدت جمعیت این حیوانات را تحت تأثیر قرار دهند.

موج انفجار و آتش‌سوزی‌ها بسیاری از آن‌ها را مستقیماً از بین می‌برد. اما حتی حیواناتی که زنده می‌مانند با مشکلات جدی روبه‌رو می‌شوند. آلودگی آب و غذا، نابودی زیستگاه‌ها و استرس شدید ناشی از صداهای مداوم جنگ مشکلات آنها خواهد بود.

پرندگان به‌ویژه نسبت به آلودگی صوتی و شوک‌های صوتی بسیار حساس هستند. پرواز جنگنده‌ها و صدای پهپادها می‌تواند الگوهای مهاجرت و لانه‌سازی آن‌ها را مختل کند و باعث ترک گسترده زیستگاه‌های شهری شود.

آلودگی صوتی و شوک دائمی صدا

پرواز جنگنده‌ها با سرعت بالا، عبور پهپادها و انفجارهای پیاپی سطحی از آلودگی صوتی ایجاد می‌کند که بسیار فراتر از استانداردهای شهری است. صدای شکستن دیوار صوتی می‌تواند ساختمان‌ها را بلرزاند و شیشه‌ها را بشکند.

اما اثر عمیق‌تر آن بر رفتار انسان و حیوانات است. در حیوانات شهری، استرس صوتی می‌تواند باعث اختلال در تولیدمثل، مهاجرت ناگهانی یا کاهش جمعیت شود. بسیاری از گونه‌های پرندگان و پستانداران کوچک به محیط‌های آرام وابسته‌اند و در شرایط پرسر و صدای مداوم توان بقا ندارند.

تخریب چشم‌انداز طبیعی اطراف شهرها

اثر جنگ تنها به محدوده ساختمان‌ها محدود نمی‌شود. تپه‌ها، دشت‌ها و کوه‌های اطراف شهر نیز از انفجارها و عملیات نظامی آسیب می‌بینند.

انفجار موشک‌ها می‌تواند ساختار خاک را تخریب کند و فرسایش را افزایش دهد. در مناطق کوهستانی، موج انفجار ممکن است باعث ریزش سنگ و بی‌ثباتی دامنه‌ها شود. در دشت‌ها نیز عبور تجهیزات نظامی سنگین و انفجارها باعث فشرده شدن خاک و کاهش توان رویش گیاهان می‌شود.

در برخی مناطق، دهانه‌های ناشی از انفجارها سال‌ها در زمین باقی می‌مانند و الگوی طبیعی زهکشی آب و رشد پوشش گیاهی را تغییر می‌دهند.

آلودگی خاک و آب؛ میراث پنهان جنگ

پس از فروکش کردن دود انفجارها، بخش مهمی از آلودگی در محیط باقی می‌ماند. بقایای فلزات سنگین، سوخت‌های نظامی و مواد منفجره در خاک نفوذ می‌کنند و با بارندگی به منابع آب زیرزمینی راه می‌یابند.

این آلودگی‌ها می‌توانند وارد چرخه غذایی شوند. گیاهان، حیوانات و در نهایت انسان‌ها از طریق آب و غذا در معرض این مواد سمی قرار می‌گیرند. در برخی مناطق جنگ‌زده جهان، دهه‌ها پس از پایان جنگ هنوز سطح فلزات سمی در خاک بالاتر از حد ایمن است.

ردپای کربنی جنگ شهری

عملیات نظامی همچنین ردپای کربنی بسیار بزرگی ایجاد می‌کند. جنگنده‌ها از پرمصرف‌ترین ماشین‌های جهان هستند و هر ساعت پرواز آن‌ها هزاران لیتر سوخت می‌سوزاند. انفجارها و آتش‌سوزی‌های ناشی از حملات نیز حجم زیادی دی‌اکسید کربن و دوده وارد جو می‌کنند.

این آلودگی‌ها نه‌تنها بر اقلیم جهانی اثر می‌گذارند، بلکه می‌توانند به تغییرات اقلیمی محلی نیز دامن بزنند و چرخه‌های طبیعی منطقه را مختل کنند.

اثرات بلندمدت؛ شهری که سال‌ها بیمار می‌ماند

پیامدهای زیست‌محیطی جنگ شهری اغلب بسیار طولانی‌تر از خود جنگ هستند. خاک آلوده، پوشش گیاهی آسیب‌دیده، کاهش تنوع جانوری و تخریب زیرساخت‌های زیست‌محیطی می‌توانند سلامت یک شهر را برای نسل‌ها تحت تأثیر قرار دهند.

بازسازی ساختمان‌ها ممکن است چند سال طول بکشد، اما بازسازی یک اکوسیستم شهری سالم گاهی دهه‌ها زمان نیاز دارد.

نقش و مسئولیت نهادهای بین‌المللی محیط زیست

در چنین شرایطی، سازمان‌های بین‌المللی محیط زیست نقشی حیاتی دارند. برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP) در سال‌های اخیر تلاش کرده است ارزیابی‌های سریع زیست‌محیطی در مناطق جنگی انجام دهد تا میزان آلودگی و خطرات موجود مشخص شود.

واکنش مؤثر این نهادها می‌تواند شامل ،مستندسازی علمی اثرات زیست‌محیطی حملات نظامی، ارائه هشدارهای جهانی درباره خطرات بهداشتی و زیست‌محیطی،کمک به برنامه‌های پاکسازی خاک و آب و تلاش برای تقویت قوانین بین‌المللی درباره حفاظت از محیط زیست در زمان جنگ باشد.

محیط زیست؛ قربانی خاموش جنگ

جنگ‌های شهری تنها انسان‌ها و ساختمان‌ها را نابود نمی‌کنند. درختان، حیوانات شهری، خاک دشت‌ها، دامنه کوه‌ها و حتی کوچک‌ترین گیاهان در پارک‌ها نیز در این چرخه تخریب گرفتار می‌شوند. اثرات این آسیب‌ها ممکن است سال‌ها پس از خاموش شدن صدای انفجارها ادامه داشته باشد.

شناخت و ثبت این پیامدها، گامی ضروری برای جلوگیری از تبدیل شهرها و طبیعت پیرامون آن‌ها به محیط‌هایی آلوده، فرسوده و ناامن برای نسل‌های آینده است.