بازار تهران در آستانه پلاسکو دوم؛ یک جرقه سیم تا تبدیل شدن قطب اقتصاد کشور به خاکستر / مدیریت بحران بگوید؛ چند مرتبه دیگر اعلام هشدار لازم است؟ + فیلم

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، سه سال پس از نخستین هشدار رکنا، کلاف سیم های بازار هنوز باز نشده است. آتش سوزی هایی که ریشه در برق دارند همچنان ۴۰ درصد حوادث بازار تهران  را تشکیل می دهند، اما متولیان همچنان در میانه اخطار و تأکید متوقف مانده اند.

بازار بزرگ تهران با ۱۰۵ هکتار وسعت، تیمچه ها، راسته ها، پاساژها، زیرگذرها و هزاران مغازه، تنها یک مرکز تجاری نیست؛ نبض حیات اقتصادی پایتخت و حتی کشور است. با این حال همین قلب اقتصادی، به دلیل فرسودگی، به یکی از پرخطرترین نقاط تهران در برابر حوادث تبدیل شده است و نمونه عریان این خطر، سیم هایی است که چون کلافی سر در گم، بر فراز سر کوچه های بازار پیچیده شده اند.

یک جرقه، یک ثانیه غفلت و سرمایه یک عمر در آتش می سوزد؛ با این حال سال هاست این پرونده در همان نقطه هشدار متوقف مانده است.

هشدارهایی که سال هاست تکرار می شود

نخستین گزارش تفصیلی رکنا در این زمینه به ۲۱ فروردین ۱۴۰۲ باز می گردد؛ روزی که گزارشی با عنوان «فاجعه بزرگ انسانی و امنیتی در کمین بازار تهران» به همراه فیلمی از وضعیت کابل های برق منتشر شد. شش روز بعد، در ۲۷ فروردین همان سال، گزارش دوم با عنوان «الزام ورود وزارت کار و اداره برق برای ایمن سازی سیم کشی های بازار تهران» منتشر و پیشنهاد شد انشعاب برق مغازه های متخلف قطع شود. اما آنچه پس از این هشدارها رخ داد، نه اصلاح که تنها تکرار هشدار بود.

چرا بازار تهران هنوز در معرض آتش است؟

سید جلال ملکی، سخنگوی وقت سازمان آتش نشانی و خدمات ایمنی شهر تهران، در همان گفتگو با رکنا، ایمن نبودن بازار را برخاسته از چند آسیب همزمان دانسته بود: تغییر کاربری گسترده واحدهای مسکونی به انبار، مغازه و کارگاه، فرسودگی معابری که روزگاری برای گذر درشکه طراحی شده بودند و اکنون خودروهای سنگین از آن عبور می کنند، بسته شدن مسیرها با بساط و چرخ های جلوی مغازه ها و سقف های شیروانی زنگ زده ای که اتاق های زیر آن ها خطرناک است.

وی در همان زمان بر ریشه برقی بودن بخش بزرگی از حوادث بازار تأکید کرده و گفته بود که در بسیاری از نقاط بازار بین ۵۰ تا ۱۰۰ سیم برق به هم گره خورده و چون «المنت» عمل می کنند؛ سیم هایی که همه از آن ها برق می گذرد و حرارت تولید می کنند. ملکی آن زمان هشدار داده بود برخی از این سیم کشی ها ۷۰ سال قدمت دارند و روکش های پارچه ای دارند، در حالی که سیم کشی های در معرض باد و باران باید پس از ۱۵ سال سرویس شوند.

تجربه ای که از آن عبرت نگرفتیم

سخنگوی آتش نشانی در آن گزارش به تجربه ای تلخ اشاره کرده بود: آتش گرفتن سیم های برق یک مغازه، آتش سوزی را به ۲۵ مغازه دیگر سرایت داد. او با یادآوری فاجعه پلاسکو نیز تأکید کرده بود که هزینه ایمن سازی، در برابر هزینه جبران خسارت و از دست رفتن جان انسان ها، ناچیز است؛ آنجا که نه تنها ۲۰ نفر جان باختند که سرمایه افراد نیز دود شد و ساختمان فرو ریخت. به گفته او، بخش بزرگی از مغازه های بازار بیمه ندارند و بیمه های موجود نیز بی آنکه تأییدیه آتش نشانی گرفته باشند خدمات ارائه می دهند.

قول ها، مکاتبه ها و حرکت حلزونی

مهدی بابایی، رئیس وقت کمیته ایمنی و مدیریت بحران شورای شهر تهران، نیز در گزارش دوم رکنا بر وجود مصوبه ای تأکید داشت که بر پایه آن، مالکانی که به اخطارهای ایمن سازی توجه نمی کنند نخست باید انشعاب آب، برق و گازشان قطع شود و سپس واحد صنفی شان پلمب شود. او در آن زمان گفته بود که شهرداری به راحتی می تواند با مکاتبه با اداره برق، انشعاب واحدهای دارای سیم کشی غیر استاندارد را قطع کند؛ اما در عین حال پلمب واحدهای صنفی را در شرایط اقتصادی موجود اقدامی درست ندانسته بود. او اهمال اداره برق را در پیگیری سیم کشی های بعد از کنتور عامل اصلی بی تحرکی دانسته و بر ورود دادستان از جانب مدعی العموم تأکید کرده بود.

تکرار همان آمارها، این بار از زبان مدیرعامل

آن هشدارها هرچه بود، ماه ها و سپس سال ها گذشت و حرکت اصلاحی همچنان حلزونی ماند. جالب است که ، بیش از یک سال پس از آن گزارش های اولیه، قدرت الله محمدی، مدیرعامل سازمان آتش نشانی تهران، بار دیگر اعلام کرده است که ۴۰ درصد از آتش سوزی های بازار تهران به دلیل کابل های برق است و کابل های آویزان در این محدوده حتی مانع تردد خودروهای آتش نشانی می شوند. او با اشاره به اهمیت اقتصادی بازار گفته است: «ایمنی سیستم های برقی همچنان پایین است و نیاز به توجه بیشتری دارد.» اما وضعیت همچنان در موقعیت بحران است.

رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران، نیز همان زمان هشداری ساختاری را بر زبان آورده است: نبود مجری ذی صلاح برق در ساختمان ها، به ایمنی ساختمان ها لطمه می زند. از سوی دیگر، فرماندار تهران نیز  در ۷ خرداد ۱۴۰۳ اعلام کرده بود که روند ایمن سازی سیستم برق بازار پایتخت در جریان است، اما سیم کشی و برق داخل مغازه ها که برخی فرسوده شده اند نیز نیاز به اصلاح دارد.

به جای نتیجه؛ یک پرسش بی پاسخ

حال در شهریورماه ۱۴۰۵ آنچه از دل این سه سال بیرون آمده، نه اقدام که صدور پیوسته اخطارها و اظهارنظرهای تکراری است؛ از گفته سخنگوی آتش نشانی در سال ۱۴۰۲ تا تأکید مدیرعامل این سازمان در سال های بعد، همگی بر یک حقیقت مشترک انگشت گذاشته اند: بازار تهران با این شبکه درهم تنیده سیم، یک بمب ساعتی است. آنچه به روشنی در گزارش های رکنا آمده، تنها یک فاجعه احتمالی نیست؛ فاجعه ای است که پیش تر در مقیاس کوچک تجربه شده و منتظر است در مقیاس بزرگ تکرار شود. پرسش اما بی پاسخ مانده است، مدیریت بحران بگوید؛ چند مرتبه دیگر باید گفت تا اقدام جدی صورت شود؟