این ظرف ۹۰۰ گرمی، یکی از خاص ترین میراث های ایران باستان است + فیلم
رکنا: بیش از دو هزار سال پیش، ایرانیان ظرفی میساختند که فقط برای نوشیدن نبود؛ ریتون یا تکوک، جامی با بدنه شاخیشکل و انتهایی به شکل حیوانات بود که گاهی از طلا و نقره ساخته میشد. یکی از شگفتانگیزترین نمونههای آن، ریتون زرین همدان با سر شیر بالدار است؛ اثری نزدیک به ۹۰۰ گرم که امروز در موزه ملی ایران نگهداری میشود و هنوز جزئیات هنریاش چشمنواز است.
به گزارش رکنا، در میان آثار بهجامانده از تمدنهای باستانی ایران، برخی اشیا فراتر از یک وسیله کاربردی، روایتگر قدرت، هنر، باورها و سبک زندگی مردمان گذشته هستند. «ریتون» یا «تکوک» یکی از همین آثار تاریخی است؛ ظرفی که با فرم خاص خود، اغلب با بدنهای شاخیشکل و انتهایی به شکل سر یا نیمتنه حیوانات ساخته میشد و نمونههای ارزشمندی از آن در دورههای مختلف تاریخی ایران، بهویژه دوره هخامنشی، به جا مانده است.
ریتونها از جمله ظروفی هستند که ظرافت هنر فلزکاری و سفالگری ایرانیان باستان را به نمایش میگذارند. این ظروف علاوه بر کاربرد احتمالی در نوشیدن و مراسم تشریفاتی، در برخی دورهها نمادی از جایگاه اجتماعی، ثروت و قدرت صاحبان خود نیز به شمار میرفتند.
ریتون چیست و چه کاربردی داشته است؟
واژه ریتون (Rhyton) ریشه یونانی دارد و از واژهای به معنای جریان یافتن گرفته شده است. این نام به ساختار خاص ظرف اشاره دارد؛ چراکه ریتونها معمولاً علاوه بر دهانه بزرگ برای ورود مایع، در قسمت پایین یا انتهایی خود روزنهای برای خروج آن داشتند.
ریتونها در شکلهای مختلفی ساخته میشدند؛ برخی به شکل شاخ حیوانات بودند و برخی دیگر بدنهای مخروطی یا کوزهمانند داشتند که در انتهای آن پیکره یک حیوان واقعی یا افسانهای قرار میگرفت.
در نمونههای فلزی، این پیکرهها گاهی به شکل شیر، قوچ، اسب، بز کوهی یا موجودات ترکیبی و اساطیری ساخته میشدند. هنرمندان باستان با استفاده از روشهایی مانند چکشکاری، قلمزنی، حکاکی و اتصال قطعات فلزی، آثاری خلق میکردند که علاوه بر کارکرد ظرف، ارزش هنری و نمادین بالایی داشتند.
برخلاف تصور رایج، همه ریتونها الزاماً جامهای مخصوص نوشیدن روزمره نبودند. پژوهشگران درباره کاربرد دقیق برخی از آنها اختلافنظر دارند و احتمال استفاده تشریفاتی، آیینی و نمادین از بعضی نمونهها نیز مطرح شده است.
ریتون در ایران باستان؛ از سفال تا طلا و نقره
ساخت ظروف ریتونمانند در ایران سابقهای طولانی دارد. نمونههای سفالی این ظروف از هزاره نخست پیش از میلاد در محوطههای باستانی ایران شناسایی شدهاند و در دوره هخامنشی، ساخت ریتونهای فلزی و بهویژه نمونههای زرین و سیمین به اوج ظرافت هنری رسید.
در این دوره، ریتونها با استفاده از طلا و نقره ساخته میشدند و بخش انتهایی آنها اغلب به شکل پیکره حیوانات طراحی میشد. ترکیب بدنه شاخیشکل با پیکره حیوانی، یکی از ویژگیهای شاخص این آثار بود.
در برخی نمونهها، نقوش گل نیلوفر، برگ نخل، خطوط افقی و طرحهای گیاهی نیز روی بدنه و لبه ظرف دیده میشود.
اهمیت این ظروف تنها به ارزش مادی فلز بهکاررفته در آنها محدود نمیشود؛ بلکه انتخاب حیوانات، نحوه نمایش اندامها و جزئیات تزئینی میتواند بازتابی از جهانبینی، نمادپردازی و فرهنگ هنری جوامع باستانی باشد.
ریتون زرین همدان؛ یکی از آثار ارزشمند موزه ملی ایران
یکی از نمونههای شاخص ریتون در ایران، تکوک زرین همدان است که در مجموعه آثار موزه ملی ایران نگهداری میشود.
بر اساس اطلاعات منتشرشده در وبسایت رسمی موزه ملی ایران، این اثر متعلق به دوره هخامنشی است و به شکل سر شیر ساخته شده است.
این ریتون زرین حدود ۲۲.۳ سانتیمتر ارتفاع، ۱۹.۵ سانتیمتر قطر و ۸۹۲ گرم وزن دارد. بدنه آن به شکل جامی قیفیشکل طراحی شده و شیارهای افقی در کنار نقوش گل نیلوفر، نخل و پیچک در اطراف دهانه، جلوهای خاص به آن بخشیدهاند.
در قسمت جلویی بدنه، پیکره یک شیر بالدار قرار گرفته است. جزئیات ظریف یال شیر، اندامها و بالهای آن نشان میدهد که سازنده اثر از مهارت بالایی در فلزکاری برخوردار بوده است.
در دهان باز شیر نیز زبانهای تعبیه شده و روزنه خروج مایع در پشت آن قرار دارد؛ به همین دلیل، این بخش از سازه علاوه بر جنبه تزئینی، با کارکرد ظرف نیز ارتباط داشته است.
این اثر با شماره ۱۳۲۱ در مخزن موزه ملی ایران ثبت شده است. موزه ملی ایران در سال ۱۳۹۶، همزمان با نمایشگاه نوروزی «نوزایی بهاران»، این ریتون را در کنار دیگر آثار زرین به نمایش گذاشت. همچنین در سال ۱۳۹۷، تکوک زرین همدان در فهرست هفت شاهکار زرین هنر ایران قرار گرفت که در موزه ایران باستان به نمایش درآمدند.
چرا شیر در ساخت ریتونهای هخامنشی اهمیت داشت؟
شیر یکی از حیوانات پرتکرار در هنر و نمادپردازی ایران باستان است. تصویر این حیوان را میتوان در آثار مختلف دوره هخامنشی، از نقشبرجستهها و تزئینات معماری گرفته تا ظروف فلزی مشاهده کرد.
در هنر هخامنشی، شیر اغلب با مفاهیمی مانند قدرت، شکوه و اقتدار پیوند داشته است. به همین دلیل، استفاده از پیکره شیر در ساخت ظروف تشریفاتی نیز میتوانست حامل معانی فراتر از زیبایی ظاهری باشد.
در ریتون زرین همدان، ترکیب شیر بالدار با بدنهای مزین به نقوش گیاهی، نمونهای از تلفیق مهارت فنی و نمادپردازی در هنر فلزکاری هخامنشی است.
ریتونها؛ میراثی فراتر از یک جام تاریخی
ریتونها در طول تاریخ ایران در شکلها، اندازهها و جنسهای متفاوتی ساخته شدهاند. بررسی نمونههای کشفشده نشان میدهد که این ظروف از سفال و فلزات گرانبها تا مواد ارزشمند دیگری مانند عاج ساخته میشدند.
مطالعات باستانشناسی نشان میدهد که ریتونها تنها به یک دوره تاریخی محدود نبودهاند و در بخشهای مختلف جهان ایرانی و مناطق همسایه نیز مورد استفاده قرار میگرفتند.
امروزه نمونههایی از این آثار در موزههای معتبر جهان نگهداری میشوند و ریتون زرین همدان در موزه ملی ایران، یکی از نمونههای قابل توجه این میراث هنری است.
این ظروف به ما نشان میدهند که هنرمندان ایرانی در روزگاری که ابزارهای صنعتی و فناوریهای امروزی وجود نداشت، چگونه با مهارت در فلزکاری و شناخت فرم و تناسب، آثاری خلق میکردند که پس از گذشت بیش از دو هزار سال همچنان چشمگیر و ارزشمند هستند.
ارسال نظر