از فردو و نطنز و اصفهان تا کوه کلنگ؛ ترامپ پس از بمباران تأسیسات هسته‌ای ایران به دنبال چیست؟ توافق یا بازتعریف معادلات قدرت در منطقه؟

به گزارش خبرنگار سیاسی رکنا،  وقتی دونالد ترامپ از نابودی تأسیسات هسته‌ای ایران سخن می‌گوید، اما هم‌زمان از ضرورت حمله به کوه کلنگ حرف می‌زند و وزیر خارجه‌اش مذاکرات را بی‌نتیجه می‌خواند، یک پرسش اساسی مطرح می‌شود، اگر برنامه هسته‌ای ایران نابود شده، تهدیدهای تازه نظامی با چه هدفی مطرح می‌شوند؟ به نظر می‌رسد مسئله واشنگتن دیگر صرفاً جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای نیست؛ آمریکا می‌خواهد دستاوردهای نظامی خود را به امتیازهای سیاسی و امنیتی در میز مذاکره تبدیل کند.

برای درک آنچه امروز میان تهران و واشنگتن می‌گذرد، باید سه مقطع را از یکدیگر تفکیک کرد. حمله آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران در سال ۲۰۲۵، جنگی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد و مذاکراتی که اکنون با هدف پایان دادن به این درگیری جریان دارد.

اظهارات اخیر ترامپ و مارکو روبیو را نمی‌توان جدا از این سه مرحله تحلیل کرد. آنچه در رفتار دولت آمریکا دیده می‌شود، ترکیبی از تهدید نظامی، فشار اقتصادی، مطالبه امتیازهای هسته‌ای و تلاش برای تحمیل شرایط خود در پایان جنگ است.

 آمریکا یک بار تأسیسات هسته‌ای را هدف قرار داد؛ پس چرا هنوز از حمله دوباره حرف می‌زند؟

در ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵، برابر با اول تیر ۱۴۰۴، ارتش آمریکا در عملیاتی با عنوان «چکش نیمه‌شب» سه مرکز هسته‌ای ایران در فردو، نطنز و اصفهان را هدف قرار داد.

در این عملیات، بمب‌افکن‌های رادارگریز B-2 با استفاده از بمب‌های سنگرشکن GBU-57 و زیردریایی آمریکایی با موشک‌های کروز تاماهاک، تأسیسات هسته‌ای ایران را بمباران کردند.

دولت ترامپ پس از این عملیات از نابودی برنامه هسته‌ای ایران سخن گفت و مقام‌های نظامی آمریکا نیز مدعی شدند ضربه‌ای تعیین‌کننده به ظرفیت هسته‌ای ایران وارد شده است.

اما از همان زمان یک تناقض در این روایت وجود داشت. اگر برنامه هسته‌ای ایران به‌طور کامل نابود شده بود، چرا همچنان جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و احتمال حمله مجدد به تأسیسات هسته‌ای در صدر اظهارات ترامپ قرار داشت؟

پاسخ را باید در تفاوت میان تخریب چند تأسیسات مشخص و نابودی کامل یک برنامه هسته‌ای جست‌وجو کرد. حمله نظامی می‌تواند ساختمان‌ها، تجهیزات و زیرساخت‌های مشخص را از بین ببرد، اما لزوماً به معنای نابودی دانش فنی، مواد احتمالی منتقل‌شده، نیروی انسانی متخصص و توان بازسازی یک برنامه هسته‌ای نیست.

بنابراین، تخریب تأسیسات هسته‌ای در سال ۲۰۲۵ را نمی‌توان معادل از بین رفتن کامل ظرفیت هسته‌ای ایران دانست. همین تفاوت، یکی از نقاط ضعف روایت پیروزی قاطع آمریکا در عملیات چکش نیمه‌شب است.

 کوه کلنگ؛ هدف بعدی آمریکا پس از فردو و نطنز کجاست؟

یکی از نشانه‌های تغییر ادبیات ترامپ، اشاره‌های مکرر او به مکانی موسوم به «کوه کلنگ» است.

ترامپ ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ در گفت‌وگویی با شبکه نیوزمکس گفت مواد و فعالیت‌های هسته‌ای ایران در عمق کوهستان قرار گرفته و آمریکا ممکن است ناچار شود این منطقه را نیز هدف قرار دهد. او اول نوامبر نیز بار دیگر اعلام کرد آمریکا هنوز باید یک یا دو هدف را در ایران مورد حمله قرار دهد و مشخصاً نام کوه کلنگ را مطرح کرد.

اما اهمیت این منطقه در چیست؟

کوه کلنگ یک تأسیسات زیرزمینی مستحکم در نزدیکی یکی از مراکز اصلی هسته‌ای ایران است که درباره ارتباط آن با فعالیت‌های هسته‌ای، گمانه‌زنی‌های اطلاعاتی مطرح شده است. این مکان در عملیات چکش نیمه‌شب هدف قرار نگرفت.

از نگاه واشنگتن، بنابراین حمله سال ۲۰۲۵ نتوانسته تمام نگرانی‌های مربوط به زیرساخت‌های هسته‌ای ایران را برطرف کند. با این حال، یک نکته را نباید نادیده گرفت: صرفاً با استناد به اظهارات ترامپ نمی‌توان نتیجه گرفت که در این منطقه حتماً مواد غنی‌شده یا فعالیت تسلیحاتی وجود دارد. شناسایی یک تأسیسات زیرزمینی به‌عنوان مکانی مشکوک به فعالیت هسته‌ای، با اثبات وجود برنامه ساخت سلاح هسته‌ای در آن تفاوت دارد.

ترامپ با طرح نام کوه کلنگ در واقع دو پیام متناقض را هم‌زمان منتقل می‌کند؛ از یک سو مدعی است برنامه هسته‌ای ایران را نابود کرده و از سوی دیگر می‌گوید اگر بخش‌هایی از این برنامه همچنان باقی مانده باشد، حمله دیگری در دستور کار قرار خواهد گرفت.

 جنگ ۴۰ روزه تمام شد، اما پرونده جنگ همچنان باز است

در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، آمریکا و اسرائیل حملات گسترده‌ای را علیه ایران آغاز کردند. این حملات به‌سرعت به یک درگیری منطقه‌ای تبدیل شد و ایران نیز اهدافی را در منطقه مورد حمله قرار داد.

در این مرحله، دامنه تقابل دیگر به تأسیسات هسته‌ای محدود نبود. اهداف نظامی، پدافندی، دریایی، صنعتی و مراکز فرماندهی نیز در فهرست حملات آمریکا قرار گرفتند. در مقابل، ایران با حملات موشکی و پهپادی و اعمال فشار بر مسیرهای دریایی منطقه، هزینه‌های نظامی و اقتصادی جنگ را افزایش داد.

در آوریل ۲۰۲۶ آتش‌بس برقرار شد و در ژوئن همان سال نیز دو طرف به تفاهم‌نامه‌ای برای پایان درگیری و مذاکره بر سر توافقی گسترده‌تر رسیدند. با این حال، این تفاهم‌نامه چند هفته بعد و با ازسرگیری درگیری‌ها عملاً فروپاشید و در اوت منقضی شد.

بنابراین، وضعیت کنونی را نمی‌توان صرفاً ادامه یک جنگ ۴۰ روزه دانست. تقابل از فوریه آغاز شده، چند مرحله درگیری و آتش‌بس را پشت سر گذاشته و اکنون وارد مرحله‌ای فرسایشی شده است؛ مرحله‌ای که در آن فشار نظامی و اقتصادی همچنان ادامه دارد، حتی اگر طرفین در مقاطعی از مذاکره سخن بگویند.

گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا نیز در ارزیابی وضعیت جنگ تا سپتامبر ۲۰۲۶، از تبدیل این درگیری به جنگی فرسایشی سخن می‌گوید؛ وضعیتی که در آن نه آمریکا توانسته تمام اهداف خود را محقق کند و نه ایران از فشارهای نظامی و اقتصادی خارج شده است.

 روبیو چه می‌گوید و چرا اظهارات او اهمیت دارد؟

اظهارات هشتم نوامبر ۲۰۲۶ مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، را باید در همین چارچوب تحلیل کرد.

روبیو اعلام کرده مذاکرات با ایران تاکنون ثمربخش نبوده، خواسته‌های تهران را غیرقابل قبول دانسته و برخی از آنها را غیرواقع‌بینانه و حتی مضحک توصیف کرده است. او در عین حال گفته واشنگتن همچنان ترجیح می‌دهد اختلافات از مسیر دیپلماسی حل شود، هرچند ممکن است راه‌حل دیپلماتیک در نهایت امکان‌پذیر نباشد.

این اظهارات را نمی‌توان صرفاً یک انتقاد معمول دیپلماتیک تلقی کرد. وزیر خارجه آمریکا عملاً در حال آماده‌سازی افکار عمومی و طرف مقابل برای احتمال شکست مذاکرات است؛ آن هم در شرایطی که تهدید نظامی همچنان از سوی ترامپ مطرح می‌شود.

اما اختلاف اصلی دو طرف بر سر چیست؟

بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، شروط ایران برای توافق شامل پایان محاصره دریایی بنادر کشور از سوی آمریکا، لغو تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، پرداخت غرامت خسارات جنگ و پایان دادن به درگیری‌های منطقه‌ای، از جمله توقف حملات اسرائیل در لبنان است.

در مقابل، اولویت اصلی واشنگتن جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای و محدود کردن توانایی‌های راهبردی کشور است.

به این ترتیب، اختلاف تهران و واشنگتن دیگر صرفاً بر سر میزان غنی‌سازی اورانیوم نیست. ایران خواهان پایان فشارهای نظامی و اقتصادی و دریافت تضمین‌هایی برای جلوگیری از تکرار جنگ است؛ در حالی که آمریکا به دنبال محدودیت‌های هسته‌ای و امنیتی است تا بتواند آنها را به‌عنوان دستاورد جنگ به افکار عمومی خود عرضه کند.

 ترامپ هم‌زمان با روبیو چه پیامی به تهران می‌دهد؟

نکته قابل توجه این است که اظهارات روبیو درباره بی‌ثمر بودن مذاکرات، هم‌زمان با مواضع تهدیدآمیز ترامپ مطرح شده است.

ترامپ در مصاحبه تلفنی با شبکه CNN در هشتم نوامبر درباره احتمال ازسرگیری حملات نظامی صحبت کرد. او گفت اگر مذاکرات پیشرفت کند و دو طرف به توافقی قدرتمند برسند، احتمال بازگشت به حملات بسیار پایین خواهد بود.

با این حال، تهدید نظامی را کنار نگذاشت و اعلام کرد آمریکا اهدافی از جمله ۳۸ پل را برای حمله احتمالی شناسایی کرده است.

همچنین گزارش‌ها از حملات محدود ارتش آمریکا به برخی اهداف، از جمله سامانه‌های پدافندی ایران، و هدف قرار گرفتن یک کشتی تجاری در ارتباط با محاصره دریایی حکایت دارد.

این تحولات نشان می‌دهد آتش‌بس و مذاکره لزوماً به معنای توقف کامل تقابل نیست. فشار نظامی و دریایی همچنان ادامه دارد و واشنگتن تلاش می‌کند از همین ابزارها برای تقویت موقعیت خود در مذاکرات استفاده کند.

پیام ترامپ به تهران دو وجه دارد، اگر ایران شرایط مورد نظر آمریکا را بپذیرد، امکان توافق و توقف حملات وجود دارد؛ اما اگر توافقی حاصل نشود یا تهدیدی علیه نیروها و منافع آمریکا شکل بگیرد، گزینه نظامی همچنان روی میز خواهد بود.

 چرا ترامپ اکنون به توافق نیاز دارد؟

برای تحلیل رفتار کنونی ترامپ، نمی‌توان هزینه‌های سیاسی و اقتصادی جنگ در داخل آمریکا را نادیده گرفت.

جنگ با ایران تنها هزینه نظامی نداشته است. اختلال در تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز، افزایش هزینه انرژی و فشار بر اقتصاد جهانی، پیامدهایی داشته که به اقتصاد و افکار عمومی آمریکا نیز منتقل شده است.

از سوی دیگر، نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا نیز به زیان جمهوری‌خواهان تمام شده و دموکرات‌ها دستاورد انتخاباتی قابل توجهی کسب کرده‌اند.

ترامپ اکنون با یک مسئله جدی روبه‌رو است، چگونه جنگی را که هزینه‌های سیاسی و اقتصادی آن افزایش یافته، بدون آنکه شکست‌خورده به نظر برسد، به پایان برساند؟

اینجاست که توافق برای او اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ترامپ نیاز دارد بتواند به افکار عمومی آمریکا بگوید توان هسته‌ای ایران را محدود کرده، توان نظامی این کشور را تضعیف کرده، امنیت مسیرهای دریایی را تأمین کرده و تهران را به پذیرش محدودیت‌های مورد نظر واشنگتن وادار کرده است.

روبیو نیز تلاش می‌کند جنگ را اقدامی ضروری برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای معرفی کند؛ حتی اگر این جنگ در میان بخشی از افکار عمومی آمریکا محبوبیت نداشته باشد.

این مسئله در گزارش هشتم نوامبر آسوشیتدپرس نیز مورد توجه قرار گرفته است.

 آمریکا به دنبال توافق است یا تحمیل خواسته‌های خود؟

در این مرحله باید میان توافق دیپلماتیک و توافق از موضع فشار تفاوت قائل شد.

واشنگتن ظاهراً همچنان به توافق علاقه‌مند است، اما نه هر توافقی؛ بلکه توافقی که بتواند آن را به‌عنوان دستاورد جنگ معرفی کند.

از نگاه آمریکا، صرف توقف درگیری‌ها کافی نیست. واشنگتن می‌خواهد در پایان این روند، محدودیت‌هایی بر برنامه هسته‌ای ایران اعمال شود و تضمین‌هایی درباره حرکت نکردن ایران به سمت ساخت سلاح هسته‌ای دریافت کند.

در مقابل، ایران نیز نمی‌خواهد پس از تحمل حملات نظامی، خسارات اقتصادی و زیرساختی و محاصره دریایی، بدون دریافت امتیاز و تضمین وارد توافق شود.

این دو خواسته در نقطه‌ای اساسی با یکدیگر برخورد می‌کنند: آمریکا می‌خواهد ابتدا امتیازهای امنیتی و هسته‌ای از ایران بگیرد؛ ایران در مقابل، خواهان اطمینان از پایان فشارهای نظامی و اقتصادی و دریافت تضمین‌هایی برای جلوگیری از تکرار جنگ است.

همین اختلاف، مذاکرات را به بن‌بست نزدیک کرده است.

البته توصیف خواسته‌های ایران به‌عنوان غیرواقع‌بینانه از سوی روبیو، موضع رسمی طرف آمریکایی است و به‌تنهایی به معنای منتفی شدن امکان توافق میان دو کشور نیست.

 سه سناریوی پیش روی ایران و آمریکا

با توجه به شرایط کنونی، سه مسیر اصلی پیش روی تهران و واشنگتن قابل تصور است.

سناریوی اول؛ توافق تحت فشار

میانجی‌گری قطر و دیگر کشورهای منطقه ادامه پیدا کند و دو طرف با تعدیل برخی خواسته‌ها به توافقی مرحله‌ای برسند. در چنین شرایطی، موضوع محاصره دریایی، تحریم‌ها، دارایی‌های بلوکه‌شده و محدودیت‌های هسته‌ای احتمالاً در قالب یک بسته مذاکراتی بررسی خواهد شد.

سناریوی دوم؛ ادامه جنگ فرسایشی

نه توافقی حاصل شود و نه طرفین به جنگ تمام‌عیار بازگردند. در این وضعیت، محاصره دریایی، فشار اقتصادی، تهدیدهای نظامی و حملات محدود ادامه پیدا می‌کند. این همان شرایطی است که گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا از آن به‌عنوان جنگ فرسایشی یاد کرده است.

سناریوی سوم؛ حمله مجدد آمریکا

اگر مذاکرات شکست بخورد یا ترامپ به این جمع‌بندی برسد که توافقی مطابق خواسته‌های واشنگتن به دست نمی‌آید، احتمال ازسرگیری حملات وجود خواهد داشت.

اشاره ترامپ به کوه کلنگ، اهداف زیرساختی و ۳۸ پل نشان می‌دهد واشنگتن همچنان گزینه‌های نظامی خود را حفظ کرده است. البته تهدید به حمله را نباید با تصمیم قطعی برای اجرای آن یکسان دانست.

تناقض بزرگ در سیاست ترامپ چیست؟

رفتار ترامپ با یک تناقض اساسی همراه است. اگر عملیات چکش نیمه‌شب برنامه هسته‌ای ایران را نابود کرده، چرا او همچنان از ضرورت حمله به کوه کلنگ سخن می‌گوید؟ اگر هدف اصلی آمریکا جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای است، چرا مذاکرات به موضوعاتی مانند محاصره دریایی، دارایی‌های بلوکه‌شده، غرامت جنگ و توقف درگیری‌های منطقه‌ای گره خورده است؟ و اگر واشنگتن واقعاً به دنبال راه‌حل دیپلماتیک است، چرا هم‌زمان اهداف تازه نظامی را معرفی می‌کند؟

پاسخ را باید در فاصله میان دستاورد نظامی و نتیجه سیاسی جست‌وجو کرد.

آمریکا توانست بخشی از زیرساخت‌های مورد نظر خود را هدف قرار دهد، اما هنوز نتوانسته نتیجه سیاسی و امنیتی دلخواهش را تضمین کند. ترامپ اکنون تلاش می‌کند آنچه را در میدان نظامی به دست آورده، به امتیازهای ماندگار در میز مذاکره تبدیل کند. به همین دلیل، حتی زمانی که از نابودی تأسیسات هسته‌ای ایران سخن می‌گوید، تهدید به حمله مجدد را نیز حفظ می‌کند.

در سوی دیگر، ایران نیز نمی‌خواهد پایان جنگ به معنای پذیرش یک‌طرفه خواسته‌های آمریکا و تداوم تحریم‌ها و محاصره دریایی باشد.

بنابراین، آنچه امروز میان تهران و واشنگتن جریان دارد، صرفاً مذاکره بر سر غنی‌سازی اورانیوم نیست؛ بلکه چانه‌زنی بر سر هزینه‌های جنگ، امتیازهای سیاسی و اقتصادی و جایگاه هر یک از طرفین در معادلات امنیتی منطقه است.

شاید مهم‌ترین نکته همین باشد: ترامپ ممکن است تأسیسات هسته‌ای ایران را هدف قرار داده باشد، اما هنوز نتوانسته مسئله‌ای را که به‌خاطر آن جنگ را آغاز کرده، به نتیجه‌ای سیاسی و قطعی تبدیل کند.

جنگ در میدان نظامی ممکن است با آتش‌بس متوقف شود، اما تا زمانی که اختلاف بر سر شروط پایان جنگ حل نشده باشد، خطر بازگشت درگیری همچنان پابرجاست.