سیلاب می آید و آب می رود / هشدار به مردم کافی نیست؛ صنعت آب کشور برای مهار، ذخیره و بازچرخانی بارش ها چه برنامه ای دارد؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، عیسی بزرگ زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، با اشاره به فعالیت سامانه بارشی در مناطق مختلف زاگرس، از تشکیل ستاد فرماندهی سیلاب در شرکت مدیریت منابع آب ایران از چهارشنبه گذشته خبر داده و اعلام کرده است که نیروهای صنعت آب در سراسر کشور برای مدیریت سیلاب، پایش رودخانه ها و کنترل مخازن سدها در آماده باش قرار دارند.

به گفته وی، استان های چهارمحال و بختیاری، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد، کردستان، کرمانشاه، همدان و خوزستان تحت تاثیر بارش های اخیر قرار گرفته اند و این سامانه به سمت تهران نیز امتداد یافته است؛ به طوری که انتظار می رود بارندگی در این استان طی ساعات آینده افزایش پیدا کند.

سخنگوی صنعت آب همچنین از شهروندان خواسته است از حضور در مسیر رودخانه ها، دره ها و سازه های تقاطعی که احتمال عبور سیلاب در آنها وجود دارد، خودداری کنند.

این هشدار، با توجه به خطر وقوع سیلاب های ناگهانی، ضروری و قابل توجه است؛ اما مسئله اینجاست که مدیریت منابع آب را نمی توان به صدور هشدارهای ایمنی و اعلام آماده باش نیروها محدود کرد.

مردم از سیلاب دور بمانند؛ اما آب باران کجا می رود؟

در شرایطی که هر سال میلیاردها متر مکعب آب برای تامین نیازهای شرب، کشاورزی و صنعت مورد نیاز است، بارش های گسترده می تواند فرصتی برای تقویت بخشی از ذخایر آبی کشور باشد؛ البته به شرط آنکه زیرساخت و برنامه ریزی لازم برای مدیریت آن وجود داشته باشد.

واقعیت این است که همه آب حاصل از بارندگی قابلیت ذخیره سازی ندارد. بخشی از آن باید در مسیر طبیعی رودخانه ها جریان داشته باشد، بخشی برای حفظ تالاب ها و محیط زیست ضروری است و بخشی نیز به دلیل ویژگی های زمین شناسی، شدت بارش و شرایط حوضه آبریز امکان استحصال اقتصادی ندارد.

با این حال، میان حفظ جریان طبیعی رودخانه ها و رها شدن آب های قابل استحصال به دلیل نبود زیرساخت، تفاوت وجود دارد.

پرسش اینجاست که وزارت نیرو و شرکت مدیریت منابع آب ایران برای شناسایی، هدایت و بهره برداری اصولی از روان آب های قابل استفاده چه اقداماتی انجام داده اند؟

آیا در حوضه های آبریز درگیر بارندگی، برنامه مشخصی برای ذخیره سازی آب، تغذیه مصنوعی سفره های زیرزمینی و کاهش هدررفت روان آب ها وجود دارد؟ چه میزان از ظرفیت سدها، بندهای آبخیزداری و سازه های تغذیه مصنوعی برای مدیریت این بارش ها مورد استفاده قرار می گیرد؟

مردم حق دارند بدانند که در کنار هشدار درباره خطر سیلاب، چه میزان از این بارندگی ها می تواند به ذخایر آبی کشور اضافه شود.

مسئولیت صنعت آب فقط هشدار دادن نیست

وظیفه سخنگوی صنعت آب، اطلاع رسانی به موقع درباره شرایط منابع آب، مخاطرات سیلاب و اقدامات دستگاه متبوع خود است. اما وظیفه مجموعه ای که مسئولیت مدیریت منابع آب کشور را بر عهده دارد، بسیار فراتر از هشدار دادن به شهروندان است.

مدیریت اصولی آب، مجموعه ای از اقدامات به هم پیوسته شامل پیش بینی بارش، پایش حوضه های آبریز، مدیریت مخازن سدها، کنترل روان آب ها، حفاظت از رودخانه ها، تغذیه آبخوان ها، ذخیره سازی ایمن و استفاده مجدد از منابع آب را در بر می گیرد.

در چنین شرایطی، اعلام اینکه نیروهای صنعت آب در آماده باش هستند، به تنهایی نمی تواند معیار ارزیابی عملکرد این مجموعه باشد.

آماده باش زمانی معنا پیدا می کند که نتیجه آن در کاهش خسارات، حفاظت از جان مردم، مدیریت ایمن جریان آب و استفاده بهینه از منابع قابل استحصال قابل مشاهده باشد.

انتظار می رود سخنگوی صنعت آب، در کنار انتقال هشدارهای ایمنی، درباره اقدامات اجرایی، ظرفیت های موجود، میزان ذخیره سازی و نتایج مدیریت بارش ها نیز اطلاعات روشن و مستند ارائه کند.

قانون برنامه هفتم چه تکلیفی برای وزارت نیرو تعیین کرده است؟

موضوع مدیریت سیلاب و افزایش بهره برداری از منابع آب، صرفا یک مطالبه کارشناسی نیست و در قوانین کشور نیز برای آن تکالیفی در نظر گرفته شده است.

بر اساس ماده ۳۸ قانون برنامه هفتم پیشرفت، وزارت نیرو موظف به تهیه و اجرای برنامه های مرتبط با پیشگیری، پایش و کنترل سیلاب و افزایش حجم آب استحصالی کشور شده است.

در این ماده، هدف افزایش حجم آب استحصالی به میزان حداقل ۱۵ درصد متوسط بلندمدت نزولات جوی سالانه از مسیرهای مختلف مورد توجه قرار گرفته است؛ از جمله مدیریت و کنترل آب های سطحی، آبخیزداری و آبخوان داری، استحصال آب های جوی و توسعه سامانه های جمع آوری آب باران.

همچنین شناسایی نقاط گلوگاهی سازه های تقاطعی و رفع مشکلات فنی و هندسی آنها از جمله موضوعاتی است که در چارچوب این قانون مورد تاکید قرار گرفته است.

بنابراین، اکنون زمان آن است که وزارت نیرو درباره میزان پیشرفت این تکالیف گزارش دهد.

چه میزان از اهداف تعیین شده محقق شده است؟ چه تعداد پروژه آبخیزداری و آبخوان داری به بهره برداری رسیده اند؟ چه میزان اعتبار برای جمع آوری آب باران و مدیریت روان آب ها اختصاص یافته و نتایج این سرمایه گذاری ها چه بوده است؟

اینها پرسش هایی است که پاسخ آنها باید در قالب آمار و گزارش های رسمی در اختیار افکار عمومی قرار گیرد.

دنیا چگونه آب باران را به سرمایه تبدیل می کند؟

در بسیاری از کشورهای جهان، مدیریت بارندگی های شدید تنها به تخلیه آب های سطحی و جلوگیری از وقوع سیلاب محدود نمی شود. رویکردهای جدید مدیریت آب تلاش می کنند ضمن کنترل خطرات، بخشی از روان آب ها را به منابع قابل استفاده تبدیل کنند.

جمع آوری آب باران در شهرها

در بسیاری از شهرها، آب باران حاصل از پشت بام ساختمان ها، محوطه های عمومی و سطوح شهری جمع آوری و پس از کنترل کیفیت و تصفیه مورد نیاز، برای آبیاری فضای سبز، شست و شوی معابر و مصارف غیرشرب استفاده می شود.

تغذیه مصنوعی سفره های زیرزمینی

یکی از روش های مهم مدیریت منابع آب، هدایت آب های سطحی به حوضچه های نفوذ و سازه های تغذیه مصنوعی است. این روش در صورت وجود شرایط مناسب زمین شناسی و رعایت استانداردهای کیفیت آب، می تواند به تقویت ذخایر زیرزمینی کمک کند.

ایجاد پارک های آب پذیر و حوضچه های تاخیری

در برخی شهرهای جهان، فضاهای سبز، تالاب های مصنوعی، حوضچه های تاخیری و سطوح نفوذپذیر به بخشی از زیرساخت مدیریت سیلاب تبدیل شده اند.

این فضاها با کاهش سرعت حرکت روان آب، کنترل اوج جریان و فراهم کردن فرصت نفوذ آب به زمین، هم به کاهش خطر آب گرفتگی کمک می کنند و هم امکان استفاده بهتر از بارش ها را فراهم می سازند.

بازچرخانی پساب و استفاده مجدد از منابع آب

در کشورهایی مانند سنگاپور و برخی کشورهای اروپایی، استفاده مجدد از پساب تصفیه شده به یکی از محورهای مهم مدیریت منابع آب تبدیل شده است.

این رویکرد با کاهش فشار بر منابع آب شیرین، امکان تامین بخشی از نیازهای صنعتی، کشاورزی و شهری را فراهم می کند.

البته باید توجه داشت که روان آب های شهری ممکن است حاوی آلاینده های مختلف باشند و استفاده مجدد از آنها بدون تصفیه و پایش کیفیت، می تواند مخاطرات بهداشتی و زیست محیطی ایجاد کند.

تهران؛ شهری که باید برای بارندگی هم برنامه داشته باشد

تهران با گسترش ساخت و ساز، افزایش سطوح آسفالتی و بتنی و کاهش نفوذپذیری زمین در بسیاری از مناطق، در برابر بارندگی های شدید با چالش های جدی روبه روست.

در چنین شرایطی، مدیریت روان آب ها نباید فقط به باز کردن مسیر کانال ها و تخلیه آب های سطحی محدود شود.

این شهر به یک برنامه جامع و هماهنگ برای جمع آوری، کنترل، ذخیره سازی و استفاده مجدد از آب باران نیاز دارد.

احداث مخازن زیرسطحی، توسعه سطوح نفوذپذیر، ایجاد حوضچه های تاخیری، استفاده از فضاهای سبز برای جذب روان آب و بررسی امکان تغذیه مصنوعی آبخوان ها، از جمله اقداماتی است که می تواند با مطالعات فنی و زیست محیطی در دستور کار قرار گیرد.

در این میان، هماهنگی میان وزارت نیرو، شرکت آب منطقه ای تهران، شهرداری و سازمان مدیریت بحران اهمیت ویژه ای دارد.

تهران نباید تنها هنگام وقوع بارندگی به فکر تخلیه آب باشد؛ بلکه باید از ماه ها قبل برای مدیریت و بهره برداری اصولی از آن برنامه ریزی کند.

هشت پرسش جدی از وزارت نیرو و سخنگوی صنعت آب

با توجه به هشدار اخیر درباره تشدید بارندگی در تهران و آماده باش نیروهای مدیریت منابع آب، پاسخگویی به پرسش های زیر ضروری است:

۱. از بارندگی های اخیر در حوضه های آبریز زاگرس چه میزان آب قابلیت استحصال و ذخیره سازی دارد؟

۲. چه برنامه ای برای هدایت روان آب های قابل استفاده به سمت مخازن و سازه های ذخیره سازی وجود دارد؟

۳. وضعیت مخازن سدهای مناطق درگیر بارندگی چگونه است و آیا برنامه بهره برداری از آنها متناسب با پیش بینی بارش ها تنظیم شده است؟

۴. چه تعداد طرح آبخیزداری و آبخوان داری در استان های درگیر بارندگی فعال هستند و ظرفیت واقعی آنها چقدر است؟

۵. وزارت نیرو برای تحقق هدف افزایش ۱۵ درصدی حجم آب استحصالی در برنامه هفتم چه اقداماتی انجام داده است؟

۶. چه تعداد از نقاط گلوگاهی و سازه های تقاطعی مستعد ایجاد سیلاب شناسایی و اصلاح شده اند؟

۷. برای جمع آوری و استفاده مجدد از آب باران در کلان شهرهایی مانند تهران چه برنامه اجرایی و چه میزان اعتبار در نظر گرفته شده است؟

۸. گزارش عملکرد شش ماهه وزارت نیرو درباره اجرای تکالیف قانونی مدیریت سیلاب و افزایش استحصال آب چه زمانی در اختیار افکار عمومی قرار می گیرد؟

پاسخ به این پرسش ها می تواند تصویر روشن تری از عملکرد صنعت آب کشور ارائه کند و مشخص سازد که آمادگی اعلام شده تا چه اندازه به اقدامات عملی و نتایج قابل اندازه گیری منجر شده است.

باران نعمت است؛ مدیریت آن مسئولیت می خواهد

ایران با اقلیمی عمدتا خشک و نیمه خشک، بیش از بسیاری از کشورها به مدیریت دقیق منابع آب نیاز دارد. در چنین شرایطی، هر دوره بارندگی گسترده می تواند فرصتی برای کاهش بخشی از فشار بر منابع زیرزمینی و تقویت ذخایر آبی باشد.

البته بارندگی شدید همیشه به معنای امکان ذخیره تمام آب نیست و نمی توان تمام روان آب ها را پشت سدها یا در مخازن محبوس کرد. جریان طبیعی رودخانه ها، حقابه محیط زیست، ظرفیت ایمن سدها و شرایط زمین شناسی باید در هر برنامه مدیریت آب مورد توجه قرار گیرد.

اما این ملاحظات نباید بهانه ای برای کم توجهی به توسعه زیرساخت های ذخیره سازی و تغذیه آبخوان ها باشد.

واقعیت این است که کشور نمی تواند در روزهای بارندگی فقط از مردم بخواهد از سیلاب دور بمانند و چند ماه بعد دوباره با نگرانی از کمبود آب، افت ذخایر سدها و کاهش سطح آب های زیرزمینی روبه رو شود.

مردم فقط هشدار نمی خواهند؛ گزارش عملکرد می خواهند

هشدار سخنگوی صنعت آب کشور درباره احتمال تشدید بارندگی در تهران و ضرورت دوری از مسیرهای سیلابی، اقدامی ضروری برای حفظ جان شهروندان است؛ اما این هشدار باید در کنار گزارش دقیق اقدامات اجرایی و برنامه های مدیریت منابع آب قرار گیرد.

وزارت نیرو و شرکت مدیریت منابع آب ایران باید به مردم توضیح دهند که برای مهار روان آب ها، تغذیه آبخوان ها، ذخیره سازی ایمن و استفاده مجدد از منابع قابل استحصال چه کرده اند و چه برنامه ای برای آینده دارند.

از سخنگوی صنعت آب نیز انتظار می رود به جای محدود کردن اطلاع رسانی به هشدارهای هواشناختی و توصیه های ایمنی، درباره نتایج اقدامات مجموعه متبوع خود، میزان تحقق اهداف قانونی و برنامه های عملیاتی مدیریت بارش ها توضیح دهد.

آب باران سرمایه ملی است؛ نه باید با بی تدبیری آن را به تهدید تبدیل کرد و نه باید فرصت بهره برداری از آن را از دست داد. هنر مدیریت آب، حفاظت از جان مردم، کاهش خسارات سیلاب و تبدیل بخشی از این نعمت طبیعی به ذخیره ای پایدار برای آینده کشور است.

اکنون پرسش اصلی همچنان پابرجاست: در کنار هشدار به مردم برای دور ماندن از سیلاب، وزارت نیرو برای نگهداشت و بهره برداری اصولی از این سرمایه آسمانی چه کرده است؟