راز ۲ دقیقه‌ ای طبیعت برای ذهن خسته / آیا نگاه کردن به درخت و آسمان تمرکز را برمی‌گرداند؟

به گزارش گروه روانشناسی رکنا،  آیا طبیعت واقعا می تواند ذهن خسته را شارژ کند؟ در روانشناسی محیط، یکی از توضیح های مهم برای این تجربه، نظریه بازیابی توجه(Attention Restoration Theory) است.برای فهم آن باید اول بدانیم دقیقا از چه چیزی خسته شده ایم. ما همیشه از فکر کردن خسته نمی شویم؛ گاهی از توجه کردن خسته می شویمتصور کنید در حال نوشتن یک گزارش هستید. صدای تلفن را نادیده می گیرید. پیام ها را باز نمی کنید. تب های اضافی مرورگر را می بندید. صدای اطراف را نادیده می گیرید و تلاش می کنید فقط روی متن تمرکز کنید. این کار به نوعی از توجه نیاز دارد که در روانشناسی شناختی با عنوان توجه هدایت شده (directed attention) شناخته می شود  یعنی شما باید تصمیم بگیرید به چه چیزی توجه کنید و به چه چیزهایی توجه نکنید. مشکل اینجاست که این توانایی نامحدود نیست. بعد از مدتی ممکن است احساس کنیم ذهنمان دیگر نمی تواند محرک های مزاحم را به خوبی کنار بزند.

اینجا چیزی شبیه خستگی توجه ظاهر می شود. طبیعت چه ربطی به این ماجرا دارد؟ همه توجه ها شبیه هم نیستند نظریه بازیابی توجه که توسط استفن و ریچل کاپلان مطرح شد، میان انواع مختلف توجه تفاوت می گذارد. وقتی می خواهیم روی یک کار سخت تمرکز کنیم، باید به صورت ارادی توجه خود را نگه داریم. بعضی محرک ها بدون اینکه مجبور باشیم برای شان تلاش کنیم، توجه ما را به خود جلب می کنند مثلا حرکت برگ های درخت، صدای آب، ابرهایی که آرام حرکت می کنند یا یک منظره طبیعی می توانند توجه ما را به شکل نسبتا خودجوش درگیر کنند. کاپلان ها برای این ویژگی از مفهوم جذب نرم(soft fascination) استفاده کردند یعنی محیط جذاب است، اما آنقدر مطالبه گر نیست که تمام منابع شناختی ما را مصرف کند.

در چنین شرایطی، طبق این نظریه، ذهن می تواند از تلاش مداوم برای کنترل توجه فاصله بگیرد. این همان ایده اصلی بازیابی توجه است. طبیعت قرار نیست مغز را خاموش کند گاهی عبارت طبیعت ذهن را آرام می کند، طوری استفاده می شود که انگار مغز در طبیعت کاملا خاموش می شود. چنین چیزی درست نیست. وقتی به منظره نگاه می کنیم، همچنان اطلاعات را دریافت و پردازش می کنیم. تفاوت در این است که ممکن است نوع پردازش و میزان تلاش مورد نیاز متفاوت باشد مثلا نگاه کردن به حرکت آرام شاخه های درخت ممکن است توجه ما را درگیر کند، اما لازم نباشد مانند خواندن یک متن تخصصی، اطلاعات را به طور ارادی انتخاب، نگه داری و سازماندهی کنیم. به همین دلیل استراحت توجه به معنای هیچ چیز ندیدن نیست. اتفاقا ممکن است ذهن مشغول باشد، اما کمتر مجبور باشد بجنگد تا روی یک چیز خاص بماند.

چرا صفحه گوشی همیشه استراحت خوبی نیست؟

اینجا یک نکته مهم برای زندگی امروز وجود دارد. ممکن است بعد از دو ساعت کار، گوشی را برداریم و بگوییم: دارم استراحت می کنم. اما اگر در طول این استراحت، بین پیام ها، ویدئوها، خبرها، شبکه های اجتماعی و تصاویر مختلف مدام جابه جا شویم، ممکن است توجه ما همچنان درگیر محرک های متعدد باشد یعنی بدن از پشت میز بلند شده، اما سیستم توجه هنوز مشغول کار است. این به آن معنا نیست که استفاده از تلفن همراه همیشه بد یا خسته کننده است. نوع استفاده اهمیت دارد اما تغییر صفحه لزوما برابر با بازیابی توجه نیست. گاهی چیزی که ذهن نیاز دارد، کاهش تقاضای شناختی است، نه فقط عوض کردن نوع محرک.

طبیعت چه چیزی دارد که بعضی محیط های شهری ندارند؟

در محیط شهری، محرک های زیادی می توانند برای جلب توجه ما رقابت کنند:تابلوها،ترافیک،صداهاپیام ها،حرکت آدم ها،چراغ ها،تبلیغات،اعلان های تلفن همراه. بخش زیادی از این محرک ها نیازمند تصمیم گیری و کنترل توجه هستند اما یک محیط طبیعی می تواند الگوی متفاوتی داشته باشد. حرکت برگ ها، صدای آب، تغییر نور، شکل ابرها و حرکت پرندگان جذاب هستند، اما معمولا از ما نمی خواهند کاری انجام دهیم. در واقع در طبیعت ممکن است چیزی توجه ما را جلب کند، بدون اینکه از ما درخواست خرید، پاسخ، تصمیم یا واکنش داشته باشد. شاید همین ویژگی یکی از دلایلی باشد که بعضی محیط های طبیعی برای استراحت ذهنی مناسب تر به نظر می رسند.

آیا علم واقعا این نظریه را تایید کرده است؟

شواهد پژوهشی درباره ارتباط طبیعت و عملکرد توجه قابل توجه است، اما یکدست و بدون محدودیت نیست.یک مرور نظام مند معروف درباره نظریه بازیابی توجه، مطالعات مختلف را بررسی کرد و نشان داد شواهدی از ظرفیت محیط های طبیعی برای کمک به بازیابی توجه وجود دارد، هرچند کیفیت و طراحی مطالعات متفاوت بوده است.در سال های بعد نیز فراتحلیل هایی درباره ارتباط مواجهه با طبیعت و عملکرد شناختی منتشر شده اند برای مثال، یک فراتحلیل درباره اثر مواجهه با طبیعت بر عملکرد شناختی نشان داد مواجهه با محیط های طبیعی می تواند با بهبود برخی عملکردهای شناختی، از جمله توجه و حافظه کاری، ارتباط داشته باشد؛ اما اندازه اثرها بسته به نوع مواجهه و نوع آزمون متفاوت بوده است.

بنابراین جمله علمی این نیست که: طبیعت مغز را ترمیم می کند. جمله دقیق تر این است: برخی شواهد نشان می دهند مواجهه با طبیعت می تواند به بازیابی برخی جنبه های توجه و عملکرد شناختی کمک کند. همین تفاوت کوچک، تفاوت میان علم و اغراق است.

آیا فقط جنگل اثر دارد؟

برای تجربه طبیعت لازم نیست حتما هر هفته به جنگل برویم. پارک شهری، باغ، حیاط، مسیر سبز یا حتی منظره ای طبیعی از پنجره می تواند نوعی مواجهه با عناصر طبیعی ایجاد کند. البته نمی توان گفت همه این محیط ها دقیقا یک اثر دارند. شدت، مدت و کیفیت مواجهه مهم است. اما این تصور که اگر جنگل در دسترس نیست، پس هیچ فایده ای ندارد نیز با ادبیات علمی سازگار نیست. حتی در زندگی شهری، فرصت های کوچک تماس با طبیعت می توانند ارزشمند باشند. چند دقیقه نگاه کردن به درخت، جایگزین درمان نیست؛ اما می تواند یک مکث شناختی باشد.

چرا بعد از طبیعت گاهی بهتر فکر می کنیم؟

این قسمت هنوز محل پژوهش است. یک احتمال این است که محیط طبیعی با کاهش نیاز به توجه ارادی، فرصت بازیابی فراهم می کند. احتمال دیگر این است که کاهش استرس و تغییر وضعیت هیجانی، به طور غیرمستقیم عملکرد شناختی را تحت تاثیر قرار می دهد یعنی شاید طبیعت فقط مستقیما روی توجه اثر نگذارد؛ ممکن است ابتدا احساس ما را تغییر دهد و بعد عملکرد شناختی تحت تاثیر قرار گیرد.

به همین دلیل پژوهشگران امروزی معمولا رابطه طبیعت، استرس، خلق و شناخت را از هم جدا اما مرتبط بررسی می کنند. یک منظره زیبا برای همه یکسان نیست حتی طبیعت هم نسخه یکسانی برای همه نیست. کسی ممکن است از صدای آب لذت ببرد و دیگری از آن متنفر باشد. کسی جنگل را آرامش بخش بداند و دیگری در محیط بسته و پر درخت احساس ناراحتی کند. خاطرات شخصی، تجربه های قبلی، فرهنگ، ترجیحات فردی و حتی شرایط همان روز می توانند تجربه محیط را تغییر دهند. بنابراین روانشناسی علمی نمی گوید: طبیعت برای همه و در هر شرایطی آرامش بخش است. بلکه می گوید ویژگی های خاص برخی محیط های طبیعی می توانند زمینه ای برای بازیابی توجه و کاهش فشار روانی فراهم کنند.

چطور از این یافته علمی در خانه استفاده کنیم؟

لازم نیست خانه را تبدیل به جنگل کنیم. یک پنجره با منظره درخت، چند دقیقه نگاه کردن به آسمان، قرار دادن یک گیاه در میدان دید یا حتی بیرون رفتن کوتاه به فضای سبز می تواند فرصتی برای تغییر نوع توجه ایجاد کند. نکته مهم این است که در این چند دقیقه، قرار نیست کار دیگری انجام دهیم.نه پیام. نه خبر. نه اسکرول کردن. نه پاسخ دادن. فقط چند دقیقه مشاهده. به حرکت برگ ها نگاه کنید. به تغییر نور توجه کنید. به شکل ابرها نگاه کنید یا فقط به صدای محیط گوش دهید. هدف این نیست که خودمان را مجبور کنیم آرام شویم. هدف این است که برای چند دقیقه، توجه را از حالت تلاش مداوم خارج کنیم.

گاهی ما از خودمان انتظار داریم حتی استراحت کردن را هم درست انجام دهیم. وقتی خسته ایم، گوشی را برمی داریم. وقتی حوصله نداریم، شبکه های اجتماعی را باز می کنیم. وقتی ذهنمان شلوغ است، مدام دنبال اطلاعات جدید می رویم اما استراحت واقعی توجه همیشه با دریافت محرک جدید اتفاق نمی افتد. گاهی مغز به محیطی نیاز دارد که چیزی از ما نخواهد. به همین دلیل است که من در توصیه های مربوط به آرام سازی، بین حواس پرتی و بازیابی تفاوت قائل می شوم. حواس پرتی ممکن است موقتا ذهن را از یک فکر دور کند اما بازیابی توجه یعنی فرصتی فراهم کنیم که سیستم توجه از تلاش مداوم فاصله بگیرد. برای بعضی افراد، طبیعت می تواند چنین فرصتی ایجاد کند. نه به این دلیل که درخت خاصیت جادویی دارد؛ بلکه به این دلیل که ویژگی های یک محیط طبیعی ممکن است نوع متفاوتی از توجه را فعال کند.

تمرین دو دقیقه ای بازیابی توجه

امروز، وقتی احساس کردید ذهنتان دیگر توان تمرکز ندارد، قبل از اینکه سراغ تلفن بروید، دو دقیقه کنار پنجره یا در فضای باز بایستید. یک عنصر طبیعی را انتخاب کنید. درخت، آسمان، ابر، نور، برگ یا حتی حرکت پرنده. قرار نیست درباره آن فکر کنید فقط تغییراتش را مشاهده کنید. بعد برگردید سر کاری که داشتید انجام می دادید. اگر احساس کردید بهتر تمرکز می کنید، آن را به عنوان تجربه شخصی خودتان ثبت کنید؛ نه به عنوان یک قانون علمی. اگر هم هیچ تغییری نکرد، باز هم نتیجه مهمی به دست آورده اید. چون علم درباره تجربه انسان با یک آزمایش دو دقیقه ای تمام نمی شود.

شاید طبیعت ذهن ما را خالی نکند اما ممکن است برای چند دقیقه از ما نخواهد که با تمام توان، توجه خود را کنترل کنیم. همین تفاوت می تواند مهم باشد. ذهن خسته همیشه به اطلاعات تازه نیاز ندارد. گاهی به محیطی نیاز دارد که کمی کمتر از آن چیزی بخواهد. به همین دلیل است که گاهی چند دقیقه نگاه کردن به درختی پشت پنجره، بیشتر از ده دقیقه اسکرول کردن در تلفن احساس استراحت به ما می دهد. نه چون طبیعت معجزه می کند؛ بلکه چون گاهی بهترین استراحت برای ذهن، چیزی است که از ما نمی خواهد کاری انجام دهیم.

منابع

Kaplan, S. (1995). The restorative benefits of nature: Toward an integrative framework. Journal of Environmental Psychology, 15(3), 169–182

Ohly, H., White, M. P., Wheeler, B. W., et al. (2016). Attention Restoration Theory: A systematic review of the attention restoration potential of exposure to natural environments. Journal of Toxicology and Environmental Health, Part B, 19(7), 305–343

Berto, R. (2005). Exposure to restorative environments helps restore attentional capacity. Journal of Environmental Psychology, 25(3), 249–259

Stevenson, M. P., Schilhab, T., & Bentsen, P. (2018). Attention Restoration Theory II: A systematic review to clarify attention processes affected by exposure to natural environments. Journal of Environmental Psychology, 59, 21–34

Liu, Q., et al. (2022). Is exposure to nature associated with better cognitive functioning? A systematic review and meta-analysis. Science of the Total Environment, 825, 153945