رکنا گزارش می دهد؛
پشت پرده بحران برق در تابستان 1405 / شکاف 13 هزار مگاواتی همچنان پابرجاست / بحران برق ایران ساختاری است
رکنا اقتصادی: گزارش تازه مرکز پژوهش های مجلس نشان می دهد بحران برق ایران وارد مرحله ای ساختاری شده است؛ جایی که حتی با افزایش ظرفیت تولید و رشد نیروگاه های تجدیدپذیر، همچنان در تابستان 1405 کسری حدود 13 هزار مگاواتی در اوج مصرف پیش بینی می شود. این گزارش ضمن هشدار درباره تداوم خاموشی ها، ریشه اصلی بحران را نه در کمبود مقطعی تولید، بلکه در ناترازی مزمن میان عرضه و تقاضا، اقتصاد ناکارآمد صنعت برق و ضعف سرمایه گذاری بلندمدت می داند.
به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در تازه ترین گزارش خود درباره وضعیت تأمین برق کشور، از تداوم ناترازی گسترده در شبکه برق ایران و احتمال تشدید خاموشیها در تابستان 1405 خبر داده است. هرچند تیترهای رسانهای عمدتاً بر عدد «13 هزار و 600 مگاوات کسری برق» متمرکز شدهاند، اما بررسی دقیق این گزارش نشان میدهد مسئله فراتر از یک کمبود مقطعی است و به مشکلات ساختاری صنعت برق ایران بازمیگردد.
بر اساس برآورد مرکز پژوهشها، در سناریوی واقع بینانه، حداکثر توان قابل تأمین شبکه برق کشور در اوج مصرف تابستان حدود 68 هزار و 400 مگاوات خواهد بود، در حالی که تقاضا از مرز 82 هزار مگاوات عبور می کند. نتیجه این شکاف، کسری حدود 13 هزار و 600 مگاواتی است؛ رقمی که عملا به معنای تداوم خاموشی ها و اجرای برنامه های مدیریت مصرف در ماه های گرم سال خواهد بود.
با این حال، نکته قابل توجه آن است که گزارش مجلس برخلاف برخی برداشت ها، وضعیت سال 1405 را لزوما بدتر از سال گذشته ارزیابی نمی کند. بر اساس محاسبات این نهاد، ناترازی برق نسبت به تابستان 1404 حدود 1100 مگاوات کاهش یافته است. دلیل اصلی این بهبود نسبی، افزایش ظرفیت نیروگاه های تجدیدپذیر و همچنین بهبود شرایط نیروگاه های برقآبی در پی افزایش بارندگی ها عنوان شده است.
اما در همین نقطه، گزارش یک هشدار مهم نیز مطرح می کند. بخش عمده ظرفیت جدید ایجاد شده مربوط به نیروگاه های خورشیدی است؛ نیروگاه هایی که تولید آنها محدود به ساعات روز است. از این رو، هرچند ناترازی در ساعات میانی روز کاهش می یابد، اما در ساعات شب ممکن است کمبود برق نسبت به سالهای گذشته حتی شدیدتر شود. به بیان دیگر، افزایش ظرفیت خورشیدی الزاما به معنای کاهش خاموشی های شبانه نیست.
یکی از مهم ترین بخش های گزارش، بررسی تأثیر جنگ و آسیب به زیرساخت های انرژی کشور است. مرکز پژوهش ها اعلام می کند حدود 4800 مگاوات از نیروگاه های وابسته به صنایع پتروشیمی و فولادی از مدار خارج شده اند. با این حال، اثر نهایی این خسارت بر شبکه سراسری معادل 1800 مگاوات برآورد شده است. دلیل این موضوع آن است که بخشی از صنایع آسیب دیده نیز همزمان از مدار تولید خارج شده اند و مصرف برق آنها حذف شده است. در نتیجه، از یک سو حدود 800 مگاوات برق مازاد قابل تزریق به شبکه از دست رفته و از سوی دیگر حدود 1000 مگاوات مصرف صنعتی به شبکه سراسری منتقل شده است.
در روزهای اخیر برخی تحلیل ها در فضای مجازی مدعی شده اند که کاهش خاموشی ها در مقاطع گذشته ناشی از توقف فعالیت ماینرها بوده است. با این حال، گزارش مجلس هیچ اشاره ای به استخراج رمزارز یا نقش ماینرها در تغییر تراز برق کشور ندارد. از منظر فنی، خاموش شدن مراکز استخراج می تواند مصرف برق را کاهش دهد، اما این گزارش هیچ داده ای ارائه نمی کند که بتوان از آن سهم ماینرها را در وضعیت فعلی شبکه برق نتیجه گیری کرد.
شاید مهم ترین بخش گزارش، جایی باشد که مرکز پژوهش ها به نوعی روایت رسمی وزارت نیرو را به چالش می کشد. در گزارش تصریح شده است که اگرچه آمارهای رسمی از کاهش ناترازی برق در سال 1404 نسبت به سال قبل خبر می دهند، اما شواهد موجود نشان می دهد میزان خاموشی ها افزایش یافته است. نویسندگان گزارش احتمال داده اند که روش های محاسبه تقاضا یا برآورد ناترازی در یکی از این سالها با واقعیت فاصله داشته باشد. این بخش را می توان یکی از صریح ترین انتقادهای کارشناسی منتشرشده از سوی یک نهاد رسمی نسبت به آمارهای حوزه انرژی دانست.
در کنار چالش های کوتاه مدت، گزارش تصویری روشن از ریشه های بحران برق در ایران ارائه می دهد. به اعتقاد مرکز پژوهش ها، مشکل اصلی نه صرفاً کمبود نیروگاه، بلکه اقتصاد ناکارآمد صنعت برق است. قیمت گذاری یارانه ای، شکاف میان هزینه واقعی تولید و تعرفه فروش، بدهی انباشته وزارت نیرو، کاهش انگیزه سرمایه گذاری و رشد مداوم مصرف، مجموعه عواملی هستند که طی سال های گذشته زمینه شکل گیری بحران کنونی را فراهم کرده اند.
در همین چارچوب، گزارش پیشنهادهایی نیز ارائه می دهد که برخی از آنها محل بحث هستند. از جمله افزایش مصرف مازوت در نیروگاه ها و جایگزینی مازوت به جای گاز در برخی صنایع برای آزادسازی گاز مورد نیاز نیروگاه ها. این پیشنهاد نشان می دهد که سیاست گذار در شرایط فعلی، جلوگیری از خاموشی را بر ملاحظات زیست محیطی و کاهش آلودگی هوا ترجیح داده است.
در مجموع، گزارش مرکز پژوهش های مجلس نشان می دهد که اگر چه وضعیت برق کشور در تابستان 1405 نسبت به سال گذشته اندکی بهبود یافته، اما بحران ناترازی همچنان پابرجاست. حتی در خوش بینانه ترین سناریو نیز فاصله معناداری میان عرضه و تقاضای برق وجود دارد و بدون اجرای گسترده برنامه های مدیریت مصرف، توسعه زیرساخت های تولید و اصلاحات ساختاری در اقتصاد برق، خاموشی ها همچنان بخشی از واقعیت تابستان های ایران خواهند بود. مهم تر آنکه این گزارش تأکید می کند ریشه بحران امروز را باید در سال ها سرمایه گذاری ناکافی، سیاست های قیمت گذاری غیرواقعی، رشد مصرف و ضعف بهره وری انرژی جستجو کرد؛ عواملی که حل آنها نیازمند تصمیمات اقتصادی و سیاسی فراتر از ساخت چند نیروگاه جدید است.
