چرا بنزین از آب معدنی ارزان‌تر به نظر می‌رسد اما خودروها گران‌ترند؟ / بنزین، آب معدنی و خودرو؛ سه‌ضلعی متناقض اقتصاد ایران

در فضای عمومی اقتصاد ایران، این گزاره بارها تکرار می‌شود که «بنزین از آب معدنی هم ارزان‌تر است». مقایسه‌ای که در نگاه اول ساده و قابل درک به نظر می‌رسد، اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد این موضوع تنها بخشی از یک تصویر پیچیده‌تر است که به ساختار یارانه انرژی، قیمت‌گذاری کالاها و وضعیت صنعت خودرو در کشور مربوط می‌شود.

بر اساس قیمت‌های رایج بازار، بهای یک بطری آب معدنی کوچک (حدود ۳۰۰ سی‌سی تا ۱.۵ لیتر) به حدود ۱۰ تا ۲۵ هزار تومان رسیده است، در حالی که قیمت هر لیتر بنزین سهمیه‌ای ۱۵۰۰ تومان و بنزین سهمیه دوم لیتری ۳ هزار تومان و بنزین آزاد جایگاه ها لیتری 5 هزارتومان است. همین اختلاف باعث شده در افکار عمومی این برداشت شکل بگیرد که بنزین در ایران حتی از آب آشامیدنی نیز ارزان‌تر است.

با این حال، کارشناسان اقتصادی تأکید می‌کنند این مقایسه صرفاً عددی بوده و از نظر ساختار اقتصادی قابل اتکا نیست. آب معدنی یک کالای کاملاً تجاری است که قیمت آن شامل هزینه‌های تولید، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، استانداردهای بهداشتی، برندینگ و سود تولیدکننده است. در مقابل، بنزین در ایران یک کالای یارانه‌ای و استراتژیک است که قیمت آن به‌صورت دستوری تعیین می‌شود و بخش قابل توجهی از هزینه واقعی تولید، پالایش و توزیع آن توسط دولت پرداخت می‌گردد.

مقایسه وضعیت کلیدی در ایران

 در کنار موضوع قیمت بنزین، وضعیت صنعت خودرو در ایران یکی از عوامل کلیدی در شکل‌گیری این تناقض اقتصادی محسوب می‌شود. بازار خودرو سال‌هاست با سطح پایین رقابت و محدودیت واردات مواجه است و بخش عمده آن در اختیار چند خودروساز داخلی قرار دارد.

در نتیجه، خودروهای تولید داخل در بسیاری موارد از نظر فناوری موتور، ایمنی و مصرف سوخت فاصله محسوسی با استانداردهای جهانی دارند. در حالی که در بسیاری از کشورها خودروهای اقتصادی جدید مصرفی در حدود ۴ تا ۶ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر دارند، بخش قابل توجهی از ناوگان داخلی ایران مصرف بالاتری را تجربه می‌کند.

از سوی دیگر، تعرفه‌های سنگین واردات خودرو نیز باعث شده قیمت خودروهای خارجی افزایش یابد و دسترسی طبقه متوسط به خودروهای باکیفیت محدود شود. در برخی سال‌ها، تعرفه واردات خودرو تا بیش از ۱۶۵ درصد نیز گزارش شده است.

برآیند این شرایط نشان می‌دهد مصرف‌کننده ایرانی در یک وضعیت دوگانه قرار دارد: از یک سو با بنزین ارزان‌قیمت یارانه‌ای مواجه است و از سوی دیگر، برای خرید خودرو با قیمت‌های بالا و کیفیتی پایین‌تر از استاندارد جهانی روبه‌رو است. در چنین ساختاری، بخشی از یارانه انرژی عملاً صرف جبران ناکارآمدی مصرف سوخت خودروهای داخلی می‌شود.

کارشناسان اقتصادی معتقدند این وضعیت اگرچه در کوتاه‌مدت به کنترل هزینه‌های خانوار کمک می‌کند، اما در بلندمدت پیامدهایی مانند مصرف بی‌رویه سوخت، فشار بر بودجه عمومی، آلودگی هوا و کاهش انگیزه برای نوسازی ناوگان خودرویی را به همراه دارد.

در نهایت، آنچه در افکار عمومی به‌عنوان «بنزین ارزان‌تر از آب معدنی» مطرح می‌شود، تنها یک بخش از واقعیت است؛ واقعیتی که در آن ساختار یارانه‌ای انرژی، نظام قیمت‌گذاری کالاها و وضعیت غیررقابتی بازار خودرو به‌طور هم‌زمان نقش‌آفرینی می‌کنند.