زنان در زمان ناصرالدین شاه چگونه پول درمی آوردند؟ + عکس و شغل

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، زنان ایرانی در دوره قاجار، برخلاف تصویری که گاهی از زندگی آنان به‌عنوان زندگی محدود به خانه و خانواده ارائه می‌شود، در بخش‌های مختلف اقتصاد جامعه حضور داشتند؛ از قالی‌بافی و پارچه‌بافی گرفته تا کشاورزی، خیاطی، پرستاری از کودکان، مامایی و آموزش دختران. با این حال، فرصت‌های شغلی زنان به طبقه اجتماعی، محل زندگی و محدودیت‌های فرهنگی آن دوران وابسته بود.

بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد که بسیاری از زنان، به‌ویژه در خانواده‌های کم‌درآمد، علاوه بر انجام امور خانه و نگهداری از فرزندان، در تولید کالا و تأمین معاش خانواده نیز نقش داشتند. بخشی از این فعالیت‌ها در خانه انجام می‌شد و برخی زنان نیز برای کار به کارگاه‌ها، خانه‌های اعیان یا محیط‌های عمومی می‌رفتند.

قالی‌بافی و پارچه‌بافی؛ از مهم‌ترین فعالیت‌های اقتصادی زنان

قالی‌بافی، ریسندگی، بافت پارچه و گلدوزی از جمله فعالیت‌هایی بود که زنان در دوره قاجار به آن اشتغال داشتند. این مشاغل به‌ویژه در مناطق روستایی و شهرهایی که تولیدات نساجی و صنایع‌دستی در اقتصاد آنها اهمیت داشت، رواج داشت.

زنان در بسیاری از موارد در خانه یا کارگاه‌های بافندگی کار می‌کردند و دستمزد حاصل از این فعالیت‌ها به اقتصاد خانواده کمک می‌کرد. با این حال، سهم زنان از درآمد و میزان استقلال اقتصادی آنان یکسان نبود و در برخی موارد، مردان خانواده مواد اولیه را تهیه می‌کردند یا فروش محصول نهایی را بر عهده داشتند.

بر اساس مدخل «نظام طبقاتی در دوره قاجار» در دانشنامه ایرانیکا، زنان و کودکان بخش قابل توجهی از نیروی کار صنایع سنتی ایران، به‌خصوص قالی‌بافی و نساجی، را تشکیل می‌دادند. این منابع همچنین از حضور گسترده زنان در برخی واحدهای تولیدی جدید در اواخر دوره قاجار خبر می‌دهند.

زنان کشاورز و دامدار؛ نیروی کار کمتر دیده‌شده روستاها

زندگی اقتصادی زنان روستایی تنها به امور خانه محدود نمی‌شد. آنان در بسیاری از مناطق در فعالیت‌های کشاورزی، نگهداری از دام و تولید محصولات مورد نیاز خانواده مشارکت داشتند.

در جوامع روستایی و عشایری، زنان علاوه بر رسیدگی به فرزندان و امور خانه، در مراحل مختلف تولید محصولات کشاورزی و دامی نقش ایفا می‌کردند. بخشی از این فعالیت‌ها برای مصرف خانواده بود و بخشی دیگر به تولید کالاهایی کمک می‌کرد که امکان فروش یا مبادله داشتند.

با این حال، کار زنان روستایی همیشه به‌عنوان یک شغل مستقل شناخته نمی‌شد و در بسیاری از موارد، درآمد مستقیمی به نام آنان ثبت نمی‌شد؛ موضوعی که باعث می‌شود سهم واقعی زنان در اقتصاد خانوار در اسناد تاریخی کمتر از میزان فعالیت آنها به چشم بیاید.

خیاطی و گلدوزی؛ از خانه‌های اعیان تا کارگاه‌های تولیدی

خیاطی، دوخت و تعمیر لباس و گلدوزی از دیگر فعالیت‌های اقتصادی زنان در دوره قاجار بود. خانواده‌های مرفه برای دوخت لباس‌های خود از خیاطان و دوزندگان کمک می‌گرفتند و در برخی خانه‌های اعیان، زنان خیاط به‌صورت مستمر حضور داشتند.

در دانشنامه ایرانیکا درباره ساختار خانه‌های دوره قاجار آمده است که لباس خانواده‌های ثروتمند گاهی به سفارش دوخته می‌شد و خیاطان زن در خانه‌ها، از جمله برای تهیه لباس خدمتکاران و انجام دوخت‌ودوزهای مورد نیاز، فعالیت می‌کردند.

این فعالیت‌ها برای برخی زنان منبع درآمد بود؛ هرچند شرایط کار، میزان دستمزد و امکان فعالیت مستقل آنان به موقعیت اجتماعی و خانوادگی‌شان بستگی داشت.

دایه‌گری و خدمتکاری؛ مشاغلی برای تامین معاش

خدمتکاری در خانه‌های اعیان و دایه‌گری، یعنی شیر دادن و مراقبت از نوزادان خانواده‌های دیگر، از جمله مشاغلی بود که شماری از زنان برای کسب درآمد انجام می‌دادند.

در خانواده‌های مرفه، تقسیم وظایف میان خدمتکاران زن و مرد رواج داشت و زنان خدمتکار معمولاً مسئول بخشی از امور اندرونی، رسیدگی به کودکان و کارهای روزمره خانه بودند.

برخی زنان نیز به نگهداری از کودکان و مراقبت از نوزادان اشتغال داشتند. منابع تاریخی درباره دستمزد پایین بسیاری از زنان خدمتکار در اواخر قرن نوزدهم میلادی گزارش‌هایی ارائه کرده‌اند؛ مسئله‌ای که نشان می‌دهد اشتغال لزوماً به معنای برخورداری از استقلال مالی یا امنیت شغلی نبود.

مامایی و آموزش کودکان؛ مشاغلی مبتنی بر مهارت و تجربه

مامایی از دیگر فعالیت‌هایی بود که زنان در جامعه قاجاری انجام می‌دادند. ماماها با تکیه بر تجربه و دانش سنتی خود به زنان باردار و مادران کمک می‌کردند؛ به‌ویژه در شرایطی که دسترسی به خدمات درمانی مدرن محدود بود.

در کنار آن، آموزش کودکان خردسال نیز در شمار فعالیت‌های برخی زنان قرار داشت. در شماری از گزارش‌های تاریخی، به زنانی اشاره شده است که به آموزش کودکان می‌پرداختند یا اداره مکتب‌خانه‌هایی را بر عهده داشتند.

البته نباید این فعالیت‌ها را با نظام آموزش رسمی و گسترده امروزی یکسان دانست. دسترسی زنان به آموزش و امکان فعالیت حرفه‌ای در این حوزه محدود بود و شرایط اجتماعی و فرهنگی بر فرصت‌های آنان تأثیر می‌گذاشت.

مشاغل زنان در شهر و روستا یکسان نبود

زنان در دوره قاجار شرایط اقتصادی یکسانی نداشتند. زنان روستایی و عشایری بیشتر در کشاورزی، دامداری و تولید صنایع‌دستی مشارکت می‌کردند؛ در حالی که زنان طبقات پایین و متوسط شهری ممکن بود به قالی‌بافی، نساجی، خیاطی، خدمتکاری یا فروشندگی اشتغال داشته باشند.

در مقابل، زنان خانواده‌های ثروتمند و درباری معمولاً امکان بیشتری برای برخورداری از خدمتکار و واگذاری امور روزمره داشتند. با این حال، برخی از آنان نیز در اداره دارایی‌های خانوادگی، حمایت مالی از فعالیت‌های عام‌المنفعه و مشارکت در ساخت بناهای عمومی نقش ایفا می‌کردند.

به همین دلیل، بررسی وضعیت اشتغال زنان قاجار بدون توجه به تفاوت‌های طبقاتی و جغرافیایی، تصویری کامل از زندگی آنان ارائه نمی‌دهد.

آیا زنان در دوره قاجار از حقوق شغلی برخوردار بودند؟

اشتغال زنان در دوره قاجار به معنای برخورداری از حقوق شغلی برابر با مردان نبود. زنان در بسیاری از مشاغل دستمزد کمتری دریافت می‌کردند و از حمایت‌های محدودتری برخوردار بودند. افزون بر این، بخش بزرگی از فعالیت اقتصادی آنان در محیط خانه انجام می‌شد و به همین دلیل در آمارها و گزارش‌های رسمی کمتر دیده می‌شد.

در اواخر دوره قاجار، هم‌زمان با گسترش برخی فعالیت‌های صنعتی و تغییرات اجتماعی، موضوع آموزش زنان، افزایش فرصت‌های شغلی و حضور اجتماعی آنان نیز اهمیت بیشتری پیدا کرد. با این حال، تحول در موقعیت اقتصادی زنان تدریجی بود و محدودیت‌های فرهنگی و ساختار مردسالار جامعه همچنان بر زندگی آنان تأثیر می‌گذاشت.

در مجموع، زنان ایران در دوره قاجار تنها نقش خانه‌داری و فرزندپروری نداشتند؛ آنان در تولید، کشاورزی، صنایع‌دستی، خدمات و آموزش نیز مشارکت می‌کردند. بخش مهمی از این فعالیت‌ها، با وجود نقش اقتصادی قابل توجه، در سایه محدودیت‌های اجتماعی و ثبت‌نشدن کار خانگی و غیررسمی کمتر دیده شده است.

**منابع:** دانشنامه ایرانیکا، مدخل «نظام طبقاتی در دوره قاجار» و مدخل «خانه در دوره قاجار»؛ پژوهش‌های تاریخی درباره فعالیت‌های اقتصادی زنان ایران در دوره قاجار.