پشت پرده افزایش قیمت بنزین: آیا بنزین سه نرخی بحران‌زا شد؟

بازار سوخت ایران طی چند سال گذشته با مشکلات ساختاری روبه‌رو بوده است. از یک سو، پایین بودن قیمت بنزین و تزریق یارانه‌های سنگین باعث کاهش فشار مالی بر مصرف‌کنندگان شده و از سوی دیگر، رشد چشمگیر مصرف انرژی فشار زیادی بر منابع کشور وارد کرده است؛ موضوعی که ضرورت تغییر و بهینه‌سازی این نظام را روز به روز بیشتر کرده است.

در چنین شرایطی، دولت از آذرماه سال ۱۴۰۴ اقدام به اجرای طرح افزایش تدریجی قیمت بنزین کرد. این طرح تحت عنوان مصوبه سه‌نرخی به تصویب رسید و هدف آن جلوگیری از تغییرات ناگهانی قیمت و مدیریت تدریجی مصرف و تقاضای سوخت بود.

این سیاست در تلاش بود تا از شیوه یارانه‌پردازی موجود فاصله گرفته و فرآیند اصلاح قیمت‌ها را با فاصله زمانی مشخص و فرآیندی قابل پیش‌بینی پیش ببرد. با این رویکرد، خانوارها و فعالان اقتصادی می‌توانند خود را با اقتضائات جدید هماهنگ کنند.

فلسفه تعیین نرخ سوم بنزین

یکی از اهداف اولیه این طرح ایجاد مدلی مبتنی بر افزایش مرحله‌ای و قابل پیش‌بینی قیمت‌ها بود. در این رویکرد، سیاست‌گذاران تلاش دارند که مصرف‌کنندگان بتوانند برنامه‌ریزی‌های اقتصادی خود را بر اساس نوسانات مشخص انجام دهند.

طرفداران طرح معتقدند افزایش تدریجی قیمت سوخت به جای تغییرات ناگهانی، امکان کنترل بهتر اثرات اقتصادی و اجتماعی آن را فراهم می‌کند. در این مسیر، ضمن عملیاتی کردن تغییراتی در قیمت، یارانه‌ها نیز به شکل جدیدی مدیریت خواهند شد. علاوه بر این، مصرف خارج از سهمیه با نرخ بالاتری کنترل شده و سیستم سهمیه‌بندی بهینه‌تر می‌شود.

در این راستا، برنامه‌ریزی برای حرکت از مدل سهمیه‌بندی خودرو به سمت مدل کدملی-خودرو پیشنهاد شده است. در این ساختار، اطلاعات مالک خودرو، تعداد خودرو و الگوی مصرف در تعیین تخصیص یارانه سوخت لحاظ خواهد شد.

نرخ سوم بنزین به ۵ هزار تومان رسید

بر اساس جزئیات اجرایی مصوبه آذرماه ۱۴۰۴، نرخ سوم بنزین برای کارت‌های اضطراری که به خودروهایی اختصاص پیدا می‌کند که سهمیه یارانه‌ای دریافت نمی‌کنند، ۵ هزار تومان به ازای هر لیتر تعیین شده است.

این ساختار سه‌نرخی به این شکل تنظیم شده است: بنزین سهمیه‌ای اول با قیمت ۱۵۰۰ تومان، سهمیه دوم با نرخ ۳۰۰۰ تومان و بنزین خارج از سهمیه با نرخ ۵۰۰۰ تومان عرضه می‌شود.

هدف از اجرایی کردن نرخ سوم، کنترل مصرف خارج از سهمیه یارانه‌ای و کاهش استفاده گسترده از کارت‌های اضطراری بوده است. نکته مهم این است که در مرحله نخست، تلاش شده تا افزایشی در نرخ همه‌ی بنزین‌ها به صورت جهشی رخ ندهد.

حذف سهمیه برخی خودروها برای هدفمندی یارانه‌ها

بخش دیگری از این طرح به اصلاح گروه‌های دریافت‌کننده سهمیه یارانه‌ای تخصیص دارد. بر اساس این تغییرات، سهمیه یارانه‌ای برای برخی خودروها حذف شده است.

خودروهای دولتی، خودروهای مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، خودروهای وارداتی خارجی، خودروهای نوشماره داخلی و همچنین خودروهایی که بیش از یک مالک دارند، دیگر سهمیه یارانه‌ای دریافت نمی‌کنند.

این تصمیم بر مبنای کاهش تخصیص یارانه‌های یکسان اتخاذ شده تا حمایت سوختی بیشتری به مصرف‌کنندگان واقعی اختصاص یابد.

کاهش مصرف بنزین پس از اجرای طرح

از اهداف اصلی این مصوبه، کاهش رشد مصرف سوخت در کشور بود. بر اساس آمارهای موجود، پس از اعمال طرح جدید، میانگین مصرف روزانه بنزین با کاهش همراه بوده است.

در بازه زمانی میان ابتدای سال ۱۴۰۴ تا تاریخ ۲۲ آذر، میانگین مصرف روزانه بنزین ۱۳۱ میلیون لیتر بوده است. اما پس از اجرای طرح تا پایان سال، این میزان به ۱۲۳.۷ میلیون لیتر کاهش یافت.

این کاهش حدوداً ۶ درصدی نشان می‌دهد که تغییرات اعمال شده توانسته در کوتاه‌مدت روند شتاب مصرف سوخت را کنترل کند.

روند کنترل مصرف پس از چندین سال رشد

بررسی شواهد گذشته نشان می‌دهد که کاهش مصرف چه جایگاهی در سیاست‌های جدید دارد. میانگین مصرف بنزین در بازه زمانی مشابه در سال‌های اخیر به طور مداوم افزایش یافته است.

در سال ۱۴۰۱، میانگین مصرف روزانه ۱۰۹ میلیون لیتر بود که در سال بعد با رشدی ۶ درصدی به ۱۱۶ میلیون لیتر افزایش یافت. این روند در سال ۱۴۰۳ نیز ادامه یافت و میانگین مصرف به ۱۲۴ میلیون لیتر در روز رسید.

اما در سال ۱۴۰۴ این روند به ثبات رسید و مصرف بنزین به صورت میانگین همان ۱۲۴ میلیون لیتر باقی ماند، بدون اینکه رشد بیشتری رخ دهد.

شرکت پالایش و پخش اعلام کرده است که اگرچه در روزهای پایانی سال و به دلیل سفرهای نوروزی مصرف بنزین افزایش داشت، میانگین مصرف نشان‌دهنده کاهش نرخ رشد مصرف است.

افزایش سهم استفاده از کارت سوخت شخصی

یکی دیگر از اهداف این مصوبه، کاهش استفاده از کارت آزاد جایگاه‌ها در فرآیند سوخت‌گیری و ترغیب مصرف‌کنندگان به استفاده بیشتر از کارت‌های سوخت شخصی بوده است.

پیش از اجرای طرح، سهم استفاده از کارت شخصی در فرآیند سوخت‌گیری روزانه ۵۷ درصد و سهم کارت آزاد جایگاه‌ها ۴۳ درصد بود. پس از اجرای طرح، سهم کارت‌های شخصی به ۷۴ درصد افزایش یافت و سهم کارت‌های جایگاه‌ها به ۲۶ درصد کاهش پیدا کرد.

این تغییر نشان‌دهنده رشد ۱۷ درصدی استفاده از کارت شخصی است که باعث کاهش وابستگی به کارت‌های آزاد جایگاه‌ها شده است. استفاده از این کارت‌ها امکان ثبت دقیق داده‌های مصرفی، بررسی رفتار مصرف‌کنندگان و شناسایی تخلفات احتمالی را بهبود می‌بخشد.

کاهش حجم سهمیه تخصیصی به کارت‌های سوخت

یکی از مهم‌ترین نتایج این طرح، کاهش میزان سهمیه روزانه اختصاص‌یافته به کارت‌های سوخت بوده است.

پیش از اجرای طرح، روزانه ۱۷۲ میلیون لیتر سهمیه سوخت به کارت‌ها اختصاص می‌یافت که در مرحله نخست اصلاحات، این رقم به ۱۶۵ میلیون لیتر کاهش پیدا کرد. پس از ادامه اصلاحات، میزان سهمیه روزانه به ۱۳۵ میلیون لیتر رسید.

برنامه‌ریزی دولت ایجاب می‌کند که میزان تخصیص سهمیه‌ها به عدد بهینه ۱۱۵ میلیون لیتر در روز برسد. تاکنون کاهش ۳۷ میلیون لیتر از حجم سهمیه‌ها نسبت به شروع طرح به ثبت رسیده است.

توجه ویژه به رانندگان فعال در بخش حمل‌ونقل

این طرح همچنین برای کاهش فشار بر رانندگانی که درآمدشان وابسته به سوخت است، برنامه بازتوزیع یارانه سوخت را معرفی کرده است.

به خودروهای فعال در بخش حمل‌ونقل مسافر، سهمیه ریالی-اعتباری اختصاص داده شده تا هزینه‌های فعالیت اقتصادی را کنترل و تفاوت میان مصرف شخصی و حرفه‌ای مشخص شود.

آنچه از آینده اصلاحات سوخت انتظار می‌رود

گزارش‌های اولیه نشان‌دهنده موفقیت نسبی طرح سه‌نرخی شدن بنزین در تحقق سه هدف اصلی شامل کاهش مصرف، افزایش سهم استفاده از کارت شخصی و تعدیل حجم سهمیه‌های سوخت تخصیصی است.

با این حال، اصلاح ساختاری و بلندمدت بازار بنزین مستلزم اقداماتی فراتر از تعیین قیمت است. توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی، استفاده بیشتر از خودروهای کم‌مصرف، بهینه‌سازی استانداردهای مصرف سوخت و راه‌اندازی یک نظام اطلاعاتی دقیق در این مسیر الزامی است.

سرنوشت این طرح به توانایی دولت در ایجاد تعادل میان کنترل مصرف، توزیع عادلانه یارانه‌ها و حفظ توان اقتصادی شهروندان وابسته است. در واقع این طرح می‌تواند آغازگر روندی گسترده‌تر برای بازطراحی اصولی نظام یارانه‌های سوخت باشد که نتایج اصلی آن در مراحل آتی مشخص خواهد شد.