شکست در میدان، جنگ با نقاب مذهبی؛ راهبرد قدیمی و تکراری ریاض در یمن

به گزارش خبرگزاری رکنا، حکومت عربستان سعودی سال‌ها است که از میزبانی حرمین شریفین در مکه و مدینه به عنوان ابزاری برای تثبیت قدرت سیاسی و پیشبرد اهداف منطقه‌ای خود استفاده می‌کند. ریاض با معرفی خود به عنوان خادم حرمین شریفین و ام‌القری جهان اسلام، می‌کوشد مخالفت با سیاست‌هایش را به مخالفت با مقدسات اسلامی پیوند بزند و از اعتبار مذهبی خود برای همراه کردن افکار عمومی مسلمانان بهره‌برداری کند.

این رویکرد در شرایطی دنبال می‌شود که عربستان در سال‌های اخیر با محدود کردن جایگاه نهادهای مذهبی، تضعیف نفوذ علمای سنتی و گسترش برنامه‌های سرگرمی، در حال بازتعریف هویت اجتماعی خود بر اساس اولویت‌های سیاسی و اقتصادی خاندان حاکم است. به این ترتیب، حکومتی که در داخل نقش سنتی دین را محدود می‌کند، در عرصه خارجی همچنان از مقدسات اسلامی برای مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های خود بهره می‌گیرد.

جنگ یمن؛ استفاده از اختلافات مذهبی

جنگ یمن یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این دوگانگی است. از سال ۲۰۱۵ و آغاز عملیات نظامی ائتلاف به رهبری عربستان، ریاض بارها تلاش کرده است اختلاف سیاسی با انصارالله را به تقابلی مذهبی تبدیل کند. هرچه عربستان در میدان جنگ با ناکامی‌های بیشتری روبه‌رو شده، استفاده از اختلافات مذهبی و جایگاه حرمین شریفین در تبلیغات این کشور پررنگ‌تر شده است.

در هفته‌های اخیر، مقام‌های سعودی و ائتلاف تحت رهبری این کشور چندین بار مدعی شده‌اند که انصارالله قصد هدف قرار دادن مکه یا مدینه را داشته است. در ۱۶ سپتامبر، ائتلاف سعودی مدعی شد یک پهپاد شلیک‌شده از سوی انصارالله به سمت مکه را رهگیری کرده است. همچنین در ۲۱ اکتبر، این ائتلاف از رهگیری پهپادهایی بر فراز مدینه خبر داد؛ ادعایی که یحیی سریع، سخنگوی نیروهای مسلح یمن، آن را رد کرد و گفت نیروهای یمنی در آن روز عملیاتی علیه عربستان انجام نداده‌اند.

انصارالله از نخستین ادعاها، هرگونه عملیات علیه مکه و دیگر اماکن مقدس اسلامی را رد کرده و این اتهامات را بخشی از جنگ تبلیغاتی عربستان دانسته است. در مقابل، روایت سعودی بدون ارائه شواهد مستقل و قابل ارزیابی عمومی، تلاش کرده است اتهام هدف قرار دادن مقدسات را به محور تصویرسازی از این جنبش تبدیل کند.

مکه و مدینه؛ محور تبلیغات سعودی

رفتار انصارالله درباره حریم هوایی مکه و مدینه نیز با روایت تبلیغاتی ریاض در تعارض قرار دارد. نیروهای یمنی هنگام اعلام محدودیت برای استفاده از آسمان عربستان، حریم هوایی این دو شهر را از محدودیت‌ها مستثنی کردند. این موضع نشان می‌دهد که انصارالله میان مقابله با زیرساخت‌های نظامی و اقتصادی عربستان و تعرض به اماکن مقدس اسلامی تفاوت قائل است.

با این حال، حکومت سعودی با تکرار ادعاهای مربوط به مکه و مدینه می‌کوشد عملیات نظامی انصارالله علیه اهداف سعودی را در قالب تهدیدی علیه جهان اسلام بازنمایی کند و خود را در جایگاه مدافع مقدسات قرار دهد؛ جایگاهی که می‌تواند برای تحریک احساسات مذهبی و همراه کردن دولت‌ها، نهادهای دینی و افکار عمومی مسلمانان به کار گرفته شود.

بیانیه ۲۱ اکتبر دبیرخانه شورای علمای ارشد عربستان، موسوم به «کبارالعلما»، را نیز می‌توان در همین چارچوب بررسی کرد. این شورا انصارالله را به هدف قرار دادن غیرنظامیان و تأسیسات غیرنظامی و تلاش برای حمله به مکه و مدینه متهم کرد و اقدامات این جنبش را با عملکرد داعش و القاعده هم‌سنگ دانست. چنین موضعی، منازعه‌ای سیاسی و نظامی را به عرصه تقابل اعتقادی می‌کشاند و ظرفیت یک نهاد رسمی مذهبی را در خدمت اهداف سیاسی و نظامی قرار می‌دهد.

تعز؛ تلاش برای برجسته کردن شکاف‌های مذهبی

اهمیت این رویکرد با توجه به تحولات استان تعز بیشتر می‌شود. این استان یکی از مراکز مهم فعالیت جریان‌های وابسته به اخوان‌المسلمین و از کانون‌های فعالیت فرهنگی اهل سنت در یمن است. تغییر موازنه قدرت در تعز می‌تواند بر مناسبات سیاسی و اجتماعی دیگر مناطق نیز تأثیر بگذارد.

در روزهای اخیر، همزمان با بیانیه شورای علمای ارشد سعودی، رسانه‌های نزدیک به جریان مخالف انصارالله گزارش‌هایی درباره تغییر برخی مناسک مذهبی در بخش‌هایی از تعز منتشر کرده‌اند. در این گزارش‌ها ادعا شده است که عبارت «حی علی خیر العمل» برای نخستین بار در اذان یکی از مساجد روستای ذی‌البلس در منطقه بنی‌احمد به کار رفته و این اقدام با تحریم برخی مساجد از سوی ساکنان همراه شده است.

احمد الشلفی، مجری شبکه الجزیره و از چهره‌های رسانه‌ای شناخته‌شده جریان مخالف انصارالله، نیز این روایت را در شبکه ایکس بازتاب داده است. با این حال، جزئیات این ادعاها از سوی منابع مستقل دیگر تأیید نشده و انتشار آن‌ها در رسانه‌های مخالف انصارالله، به‌تنهایی برای اثبات تغییر اجباری مناسک مذهبی یا وجود اعتراض گسترده محلی کافی نیست.

عبارت «حی علی خیر العمل» در سنت مذهبی زیدیه سابقه تاریخی دارد و استفاده از آن به‌خودی‌خود به معنای تحمیل مناسکی تازه نیست. تبدیل این عبارت به نشانه‌ای از تغییر اجباری هویت مذهبی مردم، بدون ارائه شواهد روشن، می‌تواند به تشدید اختلافات محلی و ایجاد شکاف میان انصارالله و جامعه اهل سنت منجر شود.

هم‌زمانی روایت‌های مذهبی و اهداف سیاسی

هم‌زمانی بیانیه شورای علمای ارشد سعودی با انتشار گزارش‌هایی درباره مناسک مذهبی در تعز، از نظر رسانه‌ای معنادار است. در یک سو، نهاد مذهبی رسمی عربستان با متهم کردن انصارالله به تهدید مکه و مدینه، دامنه منازعه را به سطح مقدسات اسلامی گسترش می‌دهد؛ در سوی دیگر، رسانه‌های مخالف این جنبش با برجسته کردن ادعاهای مربوط به تغییر مناسک، تصویری از تهدید هویت مذهبی ساکنان مناطق تحت کنترل دولت صنعا ارائه می‌کنند.

این روایت‌ها، با وجود تفاوت در منبع و محتوای مستقیم، می‌توانند به نتیجه‌ای مشترک منجر شوند: افزایش نگرانی مذهبی درباره انصارالله و دشوارتر شدن تفاهم میان این جنبش و بخش‌هایی از جامعه محلی.

جامعه یمن از تنوع مذهبی، قبایلی و فرهنگی برخوردار است و مناسبات اجتماعی آن را نمی‌توان به تقابل ساده میان انصارالله و اهل سنت فروکاست. هرچند وجود اختلافات محلی یا انتقاد از عملکرد نهادهای اداره‌کننده را نمی‌توان منتفی دانست، تبدیل ادعاهای تأییدنشده به تصویری قطعی از یک سیاست فراگیر مذهبی، بدون شواهد مستقل، بیش از آنکه به شناخت واقعیت‌های اجتماعی کمک کند، می‌تواند تنش‌ها را تشدید کند.

در نهایت، بیانیه شورای علمای ارشد سعودی و موج تازه گزارش‌های مذهبی علیه انصارالله را می‌توان در چارچوب تلاش ریاض برای استفاده از ظرفیت‌های دینی و رسانه‌ای در شرایط فشارهای میدانی بررسی کرد. تکرار ادعاهای مربوط به مکه و مدینه، در حالی که انصارالله این اتهامات را رد کرده و حریم هوایی این دو شهر را از محدودیت‌های اعلام‌شده مستثنی دانسته است، اهمیت بررسی مستقل این ادعاها را دوچندان می‌کند. در تعز نیز برجسته‌سازی گزارش‌های تأییدنشده درباره مناسک مذهبی می‌تواند بر شکاف‌های اجتماعی بیفزاید. در چنین شرایطی، تفکیک واقعیت‌های تأییدشده از ادعاهای تبلیغاتی برای جلوگیری از تبدیل اختلافات سیاسی به نزاع مذهبی اهمیت ویژه‌ای دارد.

نویسنده: احمد حاجی صادقیان، کارشناس مسائل یمن