از هر سه بیکار ایرانی، یک نفر مدرک دانشگاهی دارد / سهم صنعت به 31 درصد کاهش یافت!

به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، نتایج تازه طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران نشان می دهد نرخ بیکاری جمعیت 15 ساله و بیشتر در بهار 1405 به 9.1 درصد رسیده است؛ رقمی که نسبت به بهار سال گذشته 1.8 واحد درصد افزایش یافته و عملا مسیر نزولی بیکاری در سال های گذشته را متوقف کرده است. همزمان نرخ مشارکت اقتصادی نیز با ثبت 40.7 درصد، 0.5 واحد درصد کاهش یافته است؛ اتفاقی که از نگاه اقتصاددانان اهمیت بیشتری از رشد نرخ بیکاری دارد، زیرا نشان می دهد بخشی از جمعیت در سن کار حتی از جست وجوی شغل نیز منصرف شده اند.

آمارهای رسمی تصویری روشن تر از این وضعیت ارائه می کنند. تعداد شاغلان کشور در بهار امسال به 24 میلیون و 672 هزار نفر رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود 450 هزار نفر کاهش یافته است. در مقابل، جمعیت غیرفعال اقتصادی با افزایش نزدیک به 796 هزار نفر به بیش از 39.5 میلیون نفر رسیده است. این جابه جایی نشان می دهد بخشی از افراد نه تنها شغلی پیدا نکرده اند، بلکه اساسا از بازار کار خارج شده اند؛ موضوعی که معمولا در دوره های رکود اقتصادی یا کاهش امید به یافتن شغل مشاهده می شود.

از هر سه بیکار ایرانی، یک نفر مدرک دانشگاهی دارد

اما مهم ترین پیام گزارش امسال، وضعیت فارغ التحصیلان دانشگاهی است. بر اساس آمار مرکز آمار، 35.6 درصد از کل بیکاران کشور دارای تحصیلات دانشگاهی هستند. به بیان دیگر، از هر سه بیکار ایرانی، بیش از یک نفر مدرک آموزش عالی دارد. اگرچه این سهم نسبت به سال گذشته 4.4 واحد درصد کاهش یافته، اما همچنان نشان می دهد دانشگاه دیگر تضمین کننده ورود به بازار کار نیست. در مقابل، سهم فارغ التحصیلان دانشگاهی از کل شاغلان تنها 27.2 درصد است؛ رقمی که نسبت به سال قبل فقط 0.1 واحد درصد افزایش یافته و از محدود بودن ظرفیت جذب نیروی متخصص حکایت دارد.

این اعداد تنها یک آمار ساده نیستند؛ بلکه از یک ناهمخوانی ساختاری میان دانشگاه و بازار کار پرده برمی دارند. در سال های اخیر ظرفیت آموزش عالی با سرعتی بیشتر از ظرفیت اشتغال تخصصی رشد کرده است. نتیجه آنکه هر سال تعداد بیشتری فارغ التحصیل وارد بازاری می شوند که توان جذب آنها را ندارد. از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از بنگاه های اقتصادی نیز از کمبود نیروی ماهر گلایه دارند؛ موضوعی که نشان می دهد مشکل صرفا کمبود فرصت شغلی نیست، بلکه فاصله میان مهارت های آموزش داده شده و نیاز واقعی تولید است.

نرخ بیکاری زنان به مراتب بالاتر از مردان

گزارش مرکز آمار این شکاف را از زاویه دیگری نیز تایید می کند. نرخ بیکاری فارغ التحصیلان آموزش عالی به 11.6 درصد رسیده که نسبت به سال قبل 1.2 واحد درصد افزایش یافته است. این نرخ در میان زنان به مراتب بالاتر از مردان است؛ موضوعی که بیانگر آسیب پذیری بیشتر زنان تحصیل کرده در بازار کار و محدود بودن فرصت های شغلی متناسب با تخصص آنهاست.

در سوی دیگر بازار، جوانان همچنان بیشترین فشار را تحمل می کنند. نرخ بیکاری گروه سنی 15 تا 24 سال به 23.4 درصد رسیده و برای گروه 18 تا 35 سال نیز 17.5 درصد ثبت شده است؛ دو شاخصی که نسبت به سال قبل به ترتیب 3.7 و 3 واحد درصد افزایش یافته اند. استمرار این روند می تواند ورود نسل جدید به بازار کار را دشوارتر کرده و پیامدهایی مانند کاهش درآمد خانوار، مهاجرت نیروی متخصص و افت انگیزه سرمایه گذاری روی آموزش را در پی داشته باشد.

سهم اشتغال صنعت 31 درصد کاهش یافته

ترکیب اشتغال نیز در حال تغییر است. بخش خدمات با سهم 53.8 درصدی همچنان بزرگ ترین کارفرمای اقتصاد ایران است، اما سهم اشتغال صنعت به 31 درصد کاهش یافته است. این جابه جایی می تواند به معنای کاهش فرصت های شغلی مولد و تخصصی باشد؛ چرا که بخش صنعت معمولا ظرفیت بیشتری برای جذب نیروهای دانشگاهی و ایجاد ارزش افزوده دارد. کاهش سهم صنعت در کنار رشد خدمات، اگر با افزایش بهره وری همراه نباشد، می تواند کیفیت اشتغال را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

در مجموع، گزارش بهار 1405 صرفا از افزایش نرخ بیکاری خبر نمی دهد؛ بلکه از تغییر ماهیت بحران بازار کار حکایت دارد. کاهش مشارکت اقتصادی، افت تعداد شاغلان و تداوم بیکاری در میان نیروهای تحصیل کرده، سه ضلع مثلثی هستند که نشان می دهند مشکل امروز اقتصاد ایران تنها «کمبود شغل» نیست، بلکه ضعف در خلق فرصت های شغلی متناسب با سرمایه انسانی کشور است. تا زمانی که ارتباط میان دانشگاه، صنعت و سیاست های اشتغال بازتعریف نشود، افزایش تعداد فارغ التحصیلان بیش از آنکه به رشد اقتصادی منجر شود، به رشد صف بیکاران دانشگاهی خواهد انجامید.