عمارت تاریخی بنیان‌گذار هاویلوکس در حریم تئاتر شهر را تخریب کردند

به گزارش خبرگزاری رکنا، این بار نوبت به خانه‌ای رسید که ارزش آن تنها به قدمت یا شکل معماری‌اش محدود نبود. عمارت هاروتونیان بخشی از تاریخ صنعت ایران، خاطره فعالیت اقتصادی خانواده‌های ارمنی در تهران و نمونه‌ای از الگوی خانه‌باغ‌های شهری بود؛ خانه‌ای که اکنون دیگر وجود خارجی ندارد و تخریب آن بار دیگر مسئله حفاظت از بناهای واجد ارزش در پایتخت را به میان آورده است.

از کارخانه هاویلوکس تا خانه خانوادگی هاروتونیان

کارخانه رنگ‌سازی هاویلوکس در دهه ۱۹۶۰ میلادی، برابر با دهه ۱۳۳۰ خورشیدی، به دست داوید هاروتونیان، از صنعتگران ارمنی، در تهران تأسیس شد. این کارخانه از نام‌های قدیمی صنعت رنگ ایران به شمار می‌رود و محصولات آن برای چند نسل از ایرانیان شناخته‌شده بوده است.

هاروتونیان در کنار فعالیت در صنعت رنگ، در تأسیس کارخانه یخ‌سازی کریستال نیز مشارکت داشت؛ مجموعه‌ای که در سال ۱۹۵۰ میلادی با همکاری لوون برخورداریان در تهران راه‌اندازی شد.

تاریخ این خانواده با نام آنوش هاروتونیان، دختر داوید، و دکتر آلک نیز پیوند خورده است. پس از درگذشت داوید هاروتونیان، مالکیت کارخانه هاویلوکس به دخترش آنوش رسید و این مجموعه در ادامه در اختیار او و خانواده‌اش قرار گرفت.

عمارت مورد بحث، خانه خانوادگی هاروتونیان بود؛ بنایی که بعدها به دکتر غلامحسین علیم مروستی، پزشک متخصص گوش و حلق و بینی و بنیان‌گذار بیمارستان مروستی تهران، منتقل شد. بیمارستان مروستی در سال ۱۳۳۹ تأسیس شده بود. فرزندان خانواده هاروتونیان نیز اکنون در نیویورک آمریکا زندگی می‌کنند.

خانه‌باغی با کوشک مرکزی و استخر

عمارت هاروتونیان یک ساختمان مسکونی معمولی نبود. بنای اصلی آن در قالب کوشکی مرکزی و دوطبقه شکل گرفته بود و در محوطه مجموعه نیز استخر و فضای سبز قرار داشت. استقرار ساختمان در میان فضای باز، درختان و محوطه پیرامونی، به آن هویت یک خانه‌باغ شهری می‌داد.

در تصاویر باقی‌مانده از بنا، پنجره‌های مستطیلی، بازشوهای عریض، سطوح شیشه‌ای و قاب‌های فلزی در کنار نمای ساده ساختمان دیده می‌شود. بخشی از جداره بنا نیز با پنجره‌های سرتاسری پوشیده شده بود که ارتباط فضای داخلی و محوطه را تقویت می‌کرد.

در کنار این عمارت، خانه دیگری متعلق به پسر هاروتونیان قرار داشت که سال‌ها پیش تخریب شده بود. در جنوب مجموعه نیز سفارت ارمنستان قرار دارد؛ همجواری‌ای که بر اهمیت تاریخی و هویتی این محدوده و پیوند آن با حضور جامعه ارمنی در تهران می‌افزود.

چند عنوان حفاظتی، اما بدون مانع مؤثر برای تخریب

اهمیت این عمارت تنها به تاریخ خانوادگی و معماری آن محدود نبود. این ملک بنا بر اطلاعات ارائه‌شده، در حریم درجه یک تئاتر شهر قرار داشت و در طرح تفصیلی تهران نیز به‌عنوان بنایی واجد ارزش شناخته شده بود.

همچنین عمارت در محدوده طرح پهنه فرهنگی رودکی قرار می‌گرفت؛ محدوده‌ای که با هدف حفاظت و تقویت هویت فرهنگی و هنری بخش مهمی از مرکز تهران شکل گرفته است. از سوی دیگر، ملک در محدوده ضوابط و محدودیت‌های ساخت‌وساز مرتبط با مسیر خط متروی تهران نیز قرار داشت.

با وجود این ملاحظات معماری، شهرسازی و حفاظتی، عمارت تخریب شد. همین مسئله پرسش‌هایی جدی درباره نحوه اجرای ضوابط و مسئولیت نهادهای متولی حفاظت از بناهای واجد ارزش ایجاد می‌کند.

وقتی حریم حفاظتی روی کاغذ می‌ماند

یکی از موضوعات مهم در این پرونده، وضعیت حقوقی حریم و نحوه دفاع از آن در مراجع قضایی است. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده درباره این ماجرا، وزارت میراث فرهنگی طرح و مستندات حریم مربوط به ملک را به دیوان عدالت اداری ارائه نکرده و در نتیجه، امکان دفاع مؤثر از محدودیت‌های حفاظتی آن فراهم نشده است. روشن شدن جزئیات این موضوع، به بررسی اسناد مکاتبات و پرونده قضایی نیاز دارد.

این اتفاق یادآور پرونده خانه ولی‌الله پیرنیا در خیابان منوچهری تهران است؛ خانه‌ای که در محدوده حریم حفاظتی چند بنای تاریخی قرار داشت. پس از تخریب ساختمان پلاسکو، در سال ۱۳۹۸ نقشه حریم یکپارچه‌ای برای مجموعه‌ای از بناهای تاریخی پیرامون آن ابلاغ شد که ۱۶ ساختمان واجد ارزش را نیز در بر می‌گرفت. با این حال، در جریان شکایت مالک خانه پیرنیا، دفاع مستند و ارائه نقشه حریم به شکلی که بتواند از حقوق حفاظتی بنا پشتیبانی کند، انجام نشد و در ادامه، مکاتباتی از سوی اداره میراث فرهنگی استان تهران صادر شد که مسیر تخریب و نوسازی ملک را هموار کرد.

پرونده ساخت‌وساز در حریم کاخ گلستان و محدوده شمس‌العماره نیز نمونه دیگری از چالش‌های حفاظت از آثار تاریخی تهران است؛ پرونده‌ای که در آن صدور مجوزهای ساخت‌وساز، گودبرداری و توسعه تجاری در محدوده حریم اثر جهانی کاخ گلستان، پرسش‌ها و اعتراض‌هایی را به دنبال داشته است.

چه کسی مسئول حفاظت از حافظه تاریخی تهران است؟

تخریب عمارت داوید هاروتونیان را نمی‌توان صرفاً از میان رفتن یک ملک خصوصی دانست. این خانه بخشی از تاریخ صنعتی تهران، خاطره حضور و فعالیت اقتصادی خانواده‌های ارمنی و نمونه‌ای از معماری خانه‌های باغ‌ویلایی شهر بود.

این اتفاق پرسش‌های مهمی را پیش روی وزارت میراث فرهنگی، شهرداری تهران و دیگر نهادهای مسئول قرار می‌دهد: وضعیت حقوقی و حفاظتی ملک چه بوده است؟ آیا ضوابط پهنه فرهنگی رودکی و حریم درجه یک تئاتر شهر در صدور مجوز تخریب مورد توجه قرار گرفته‌اند؟ چرا مستندات حفاظتی ملک، در صورت وجود پرونده قضایی، به‌طور مؤثر ارائه نشده و کدام نهاد مسئول پیگیری و جلوگیری از تخریب آن بوده است؟

حفاظت از هویت تهران تنها با نگهداری کاخ‌ها، موزه‌ها و بناهای ثبت‌شده تاریخی محقق نمی‌شود. خانه‌های ارزشمند، عمارت‌های خانوادگی، بناهای متعلق به صنعتگران و کارآفرینان و یادگارهای حضور جوامع مختلف نیز بخشی از حافظه تاریخی شهر هستند. هر بنایی که بدون دفاع مؤثر از ارزش‌هایش تخریب می‌شود، تنها یک ساختمان را از میان نمی‌برد؛ بخشی از روایت اجتماعی و تاریخی تهران را نیز برای همیشه خاموش می‌کند./ سفرنویس