نسل جوان خانه می‌خواهد یا قفس بتنی؟ / مسکن مهر و ملی؛ کارخانه تولید افسردگی و پرخاشگری خانوادگی

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، گسترش شهرک‌سازی و اجرای پروژه‌های انبوه‌سازی مسکن در سال‌های گذشته، با هدف پاسخ به بحران کمبود مسکن و کنترل افزایش قیمت خانه و اجاره‌بها در دستور کار دولت‌ها قرار گرفت؛ اما آیا ساخت تعداد زیادی واحد مسکونی به معنای تامین مسکن مناسب برای شهروندان است؟ آیا در این پروژه‌ها به کیفیت زندگی، آرامش روانی، فضای سبز، خدمات شهری و نیازهای اجتماعی ساکنان نیز توجه شده است؟

رضا لاهیجی، کارشناس طراحی صنعتی و معماری، در گفت‌وگو با رکنا با انتقاد از رویکرد شتاب‌زده در اجرای پروژه‌های مسکن مهر و مسکن ملی، معتقد است در بسیاری از این طرح‌ها، مسئله مسکن به ساخت چند دیوار و سقف تقلیل پیدا کرده و کیفیت زندگی شهروندان نادیده گرفته شده است.

شهرک‌سازی ضربتی؛ تصمیمی مدیریتی که بدون آینده‌نگری اجرا شد

لاهیجی با اشاره به اینکه شکل‌گیری پروژه‌های انبوه‌سازی مسکن از یک تصمیم مدیریتی عجولانه آغاز شد، گفت: این پروژه‌ها با تغییر مدیران و خستگی و کنار رفتن مسئولان، عملاً رها شدند و ادامه کار به خود مردم سپرده شد. چنین رویکردی اتفاق خوبی نیست و نشان می‌دهد که برای حل مسئله‌ای به بزرگی مسکن، برنامه‌ریزی بلندمدت و مدیریت مستمر وجود نداشته است.

وی با بیان اینکه تمرکز جمعیت در کلان‌شهرها و مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک به مراکز بزرگ جمعیتی، بحران مسکن را تشدید کرده است، افزود: در سال‌های گذشته، به دلیل تمرکز امکانات و فرصت‌ها در شهرهای بزرگ، جمعیت زیادی به این مناطق مهاجرت کردند. نتیجه این وضعیت، افزایش تقاضای مسکن، جهش قیمت خانه و بالا رفتن اجاره‌بها بود.

این کارشناس معماری ادامه داد: در چنین شرایطی، مدیران تصمیم گرفتند با یک حرکت ضربتی و انقلابی، پروژه‌های تولید انبوه مسکن را آغاز کنند تا کارمندان، کارگران، اقشار پایین‌تر از طبقه متوسط و جوانانی که در ابتدای زندگی مشترک قرار دارند، بتوانند صاحب خانه شوند؛ اما این تصور که می‌توان مسئله پیچیده مسکن را با یک اقدام سریع حل کرد، از ابتدا اشتباه بود.

ساخت مسکن مانند پختن نان است؛ نمی‌توان کیفیت را قربانی سرعت کرد

لاهیجی با تاکید بر اینکه ساخت مسکن و شکل‌گیری یک محیط زندگی مناسب به زمان نیاز دارد، گفت: این کار مانند پختن نان است؛ باید صبر کرد تا خمیر در تنور به‌آرامی بپزد، برشته شود و طعم مطلوب خود را پیدا کند. نمی‌توان با عجله و بدون توجه به جزئیات، محیطی ساخت که قرار است انسان‌ها بخش مهمی از عمر خود را در آن سپری کنند.

وی با اشاره به اهمیت معماری سنتی ایران و تأثیر محیط زندگی بر روحیه انسان‌ها اظهار کرد: هنوز هم بسیاری از زیباترین خانه‌های ما، خانه‌های سنتی و قدیمی هستند؛ خانه‌هایی که بخش زیادی از آن‌ها به دوره قاجار تعلق دارند. معماری این خانه‌ها صرفاً به ساخت یک فضای سرپوشیده محدود نمی‌شد، بلکه حیاط، حوض، فواره، ماهی‌ها، فضای سبز و ارتباط با طبیعت در شکل‌گیری آن‌ها نقش داشت.

این کارشناس معماری با اشاره به بازدید اخیر خود از یکی از خانه‌های سنتی بازسازی‌شده کشور گفت: چند هفته پیش از خانه‌ای بازدید کردم که یک خانم طی هشت سال آن را بازسازی کرده بود. این خانه هنوز به‌صورت عمومی افتتاح نشده، اما واقعاً یک شاهکار بود. ما حدود یکی دو ساعت در آن فضا حضور داشتیم و احساس می‌کردیم حالمان بهتر شده است؛ غم‌هایمان را فراموش کرده بودیم، لبخند می‌زدیم و با یکدیگر مهربان‌تر بودیم. این همان تأثیری است که معماری و فضای زندگی می‌تواند بر روان انسان بگذارد.

وقتی حیاط و فضای سبز از خانه‌ها حذف می‌شود، آرامش هم از زندگی می‌رود

لاهیجی با انتقاد از تبدیل خانه‌ها به واحدهای مسکونی فاقد هویت و ارتباط با طبیعت گفت: ما ایرانی‌ها در خانه‌هایی بزرگ شده‌ایم که حیاط، حوض، فواره و فضای سبز بخشی از زندگی روزمره ما بوده است. پدران و پدربزرگ‌های ما در چنین فضاهایی زندگی کرده‌اند؛ اما امروز وقتی حیاط و فضای سبز و ارتباط با طبیعت را از مردم می‌گیریم و آنها را در واحدهایی شبیه قوطی کبریت، با چهار دیوار و فضایی یکنواخت محصور می‌کنیم، نباید انتظار داشته باشیم کیفیت زندگی آن‌ها تغییری نکند.

وی هشدار داد: چنین محیط‌هایی می‌توانند بر روحیه و سلامت روان افراد تاثیر منفی بگذارند و زمینه افسردگی و کاهش نشاط اجتماعی را فراهم کنند. وقتی محیط زندگی از عناصر آرامش‌بخش تهی می‌شود، روابط انسانی نیز تحت تاثیر قرار می‌گیرد.

از پرخاشگری در خانواده تا افزایش مشکلات اجتماعی؛ هشدار درباره پیامدهای معماری نامناسب

این کارشناس طراحی صنعتی و معماری با اشاره به تأثیر محیط زندگی بر روابط خانوادگی گفت: امروز شاهدیم که افراد در ساده‌ترین مسائل زندگی با مشکل مواجه می‌شوند. گاهی پدر و مادر نمی‌توانند با فرزندان خود گفت‌وگوی راحتی داشته باشند و حتی خود فرزندان نیز در ارتباط با یکدیگر دچار تنش می‌شوند. پرخاشگری، درگیری و اختلاف در خانواده‌ها افزایش پیدا کرده و این وضعیت نگران‌کننده است.

لاهیجی با هشدار درباره پیامدهای اجتماعی این روند افزود: اگر خانواده‌ها نتوانند مسائل و مشکلات خود را در محیط خانواده حل کنند، چگونه می‌توان انتظار داشت که در سطح جامعه نیز مشارکت موثر داشته باشند؟ در چنین شرایطی، افراد به‌جای حل مسائل اجتماعی، خود به بخشی از مشکلات جامعه تبدیل می‌شوند و با انباشته شدن این مسائل، با مجموعه‌ای پیچیده از آسیب‌های اجتماعی مواجه خواهیم شد.

شهرها و روستاها کمتر از یک درصد مساحت کشور را تشکیل می‌دهند؛ آیا شهرک‌سازی راه‌حل است؟

در ادامه این گفت‌وگو، لاهیجی درباره اظهارات اخیر علیرضا زاکانی، شهردار تهران، درباره سهم کمتر از یک‌درصدی شهرها و روستاها از مساحت کشور و احتمال گسترش شهرک‌سازی در خارج از محدوده شهرها گفت: به نظر من مدیری که در راس یک مجموعه قرار دارد، نباید بدون توجه به حدود مسئولیت و تخصص خود درباره همه مسائل اظهارنظر کند.

وی با انتقاد از ورود مدیران شهری به موضوعات تخصصی خارج از حوزه مسئولیتشان تصریح کرد: گاهی خبرنگاران از شهردار درباره موضوعات مختلفی از قیمت گوشت گرفته تا مسکن سازی و... سوال می‌کنند؛ در حالی که یک مدیر باید درباره حوزه مسئولیت و مدیریت کلان شهری که اداره می‌کند، پاسخگو باشد.

مدیریت شهری بدون مشارکت مردم به نتیجه نمی‌رسد

لاهیجی با تاکید بر اهمیت مشارکت شهروندان در اداره شهرها گفت: مفهومی به نام مشارکت شهروندی وجود دارد که من حدود ۲۰ تا ۳۰ سال درباره آن مطالعه کرده‌ام. در بسیاری از شهرهای جهان، اداره امور شهری با مشارکت مردم انجام می‌شود و این مشارکت سالانه صدها میلیارد دلار به مدیریت شهری کمک می‌کند.

وی ادامه داد: اگر امروز مشارکت شهروندی در کشور ما ضعیف است، بخشی از آن به رفتار و عملکرد مدیران بازمی‌گردد. وقتی مردم می‌بینند مدیران نسبت به مسائل بی‌تفاوت هستند یا بدون پشتوانه تخصصی درباره موضوعات مختلف اظهارنظر می‌کنند، خودشان نیز به‌تدریج نسبت به مسائل شهر بی‌تفاوت می‌شوند.

شهردار باید درباره ترافیک از متخصص ترافیک کمک بگیرد

این کارشناس معماری با تکید بر ضرورت استفاده از تخصص کارشناسان در مدیریت شهری گفت: اگر از شهردار درباره ترافیک سوال می‌شود، بهتر است او متخصصی را که سال‌ها در این حوزه فعالیت کرده و دانش تخصصی دارد، معرفی کند تا درباره مسئله و راهکارهای آن توضیح دهد. وقتی مردم از زبان یک متخصص و بر اساس تجربه و دانش علمی پاسخ می‌شنوند، اعتماد بیشتری به آن پیدا می‌کنند.

وی با اشاره به موضوع توسعه مسیرهای دوچرخه‌سواری در تهران افزود: اگر درباره برنامه احداث حدود پنج هزار کیلومتر مسیر دوچرخه‌سواری در تهران سؤال می‌شود و این پروژه به سرانجام نرسیده است، باید مدیری که سال‌ها در این حوزه فعالیت داشته، درباره دلایل توقف یا اجرا نشدن آن توضیح دهد.

لاهیجی با اشاره به تجربه کشورهای موفق در توسعه حمل‌ونقل پاک، از دانمارک، هلند و فرانسه به‌عنوان نمونه‌هایی یاد کرد که در زمینه ترویج دوچرخه‌سواری عملکرد موفقی داشته‌اند و گفت: باید بررسی کنیم این کشورها چگونه به چنین وضعیتی رسیده‌اند و ما برای فاصله گرفتن از استفاده گسترده از خودرو و افزایش دوچرخه‌سواری به چه زیرساخت‌ها و برنامه‌هایی نیاز داریم.

وی در پایان تاکید کرد: توسعه دوچرخه‌سواری می‌تواند به کاهش ترافیک و آلودگی هوا کمک کند و شرایطی فراهم کند که مردم بیشتر از زندگی در شهر لذت ببرند. مدیریت شهری زمانی موفق خواهد بود که به‌جای تصمیم‌های شتاب‌زده و صرفاً عمرانی، کیفیت زندگی، سلامت روان، مشارکت شهروندان و استفاده از دانش متخصصان را در اولویت قرار دهد.