نفتکش‌ ها پیاپی می‌سوزند، خلیج فارس تا سالها تاوان می‌دهد؛ جنگی که حیات دریایی را نشانه گرفته است / سازمان‌ های محیط‌ زیستی کجا هستند؟

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، تصور کنید شب در سواحل جنوبی ایران فرارسیده است؛ اما تاریکی، آن‌طور که باید، بر دریا حاکم نیست. دوردست، شعله‌های یک نفت‌کش آسمان را روشن کرده‌اند. چند ساعت بعد، خبر انفجار نفت‌کش دیگری منتشر می‌شود و روز بعد، تصاویر حادثه‌ای دیگر در همان آبراه به گردش درمی‌آید. تیترها تکرار می‌شوند، نفت‌کش متخلف، مسیر غیرمجاز، انفجار مهیب، برخورد با مین، آتش‌سوزی و توقف شناور.

انفجار فقط یک کشتی را نابود نمی‌کند؛ یک زنجیره غذایی را هدف می‌گیرد

اولین خطای رایج در مواجهه با انفجار نفت‌کش‌ها این است که تصور کنیم تنها با یک حادثه آتش‌سوزی دریایی روبه‌رو هستیم. نفت‌کش یک مخزن شناور عظیم است که ممکن است علاوه بر محموله نفتی، هزاران تن سوخت مصرفی، روغن‌های صنعتی و مواد شیمیایی مورد استفاده در عملیات دریایی را در خود داشته باشد. وقتی چنین شناوری هدف قرار می‌گیرد یا بر اثر انفجار و برخورد با مین آسیب می‌بیند، باید چند نوع آلودگی را هم‌زمان در نظر گرفت.

نخست، نشت محموله نفتی و سوخت کشتی است. اگر بدنه مخازن آسیب ببیند، نفت و فرآورده‌های نفتی می‌توانند روی سطح آب پخش شوند یا در شرایط خاص به لایه‌های پایین‌تر آب و رسوبات منتقل شوند. گستردگی آلودگی به نوع نفت، حجم نشت، دمای آب، جریان‌های دریایی، باد و وضعیت موج بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان بدون اطلاع از مشخصات هر شناور، برای همه انفجارها یک میزان آلودگی فرض کرد.

اما مسئله فقط لکه سیاه روی آب نیست. نفت خام و فرآورده‌های سنگین حاوی ترکیباتی هستند که بعضی از آنها برای موجودات دریایی سمی‌اند. هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای یا PAHs از مهم‌ترین این ترکیبات هستند. بخشی از این مواد می‌توانند به بافت آبزیان راه پیدا کنند، به اندام‌های حساس آنها آسیب بزنند و در مراحل مختلف رشد و تولیدمثل اختلال ایجاد کنند.

تخم و لارو ماهی‌ها، سخت‌پوستان و سایر موجودات دریایی در برابر آلودگی‌های نفتی آسیب‌پذیری بالایی دارند. ممکن است یک ماهی بالغ از یک منطقه آلوده فرار کند، اما تخم‌ها و لاروها چنین امکانی ندارند. آلودگی می‌تواند پیش از آنکه ماهی به اندازه قابل‌صید برسد، فرصت زنده ماندن را از آن بگیرد.

در نتیجه، آثار یک انفجار لزوما همان روز در آمار صید دیده نمی‌شود. ممکن است چند هفته یا چند ماه بعد، کاهش زادآوری، افت جمعیت گونه‌ها یا تغییر در کیفیت صید خودش را نشان دهد. این همان خسارتی است که در گزارش‌های روزانه نظامی دیده نمی‌شود، اما می‌تواند مستقیما سفره صیاد و مصرف‌کننده را تحت تأثیر قرار دهد.

دریا دود را هم می‌بلعد؛ آلودگی‌ای که از آسمان به آب برمی‌گردد

آتش‌سوزی نفت‌کش‌ها تنها مسئله آب نیست. احتراق نفت و سوخت سنگین، مجموعه‌ای از آلاینده‌ها را وارد جو می‌کند؛ از ذرات معلق و دوده گرفته تا اکسیدهای گوگرد و نیتروژن، ترکیبات آلی فرار و هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای.

نوع و مقدار این آلاینده‌ها به ترکیب سوخت، شدت آتش‌سوزی، میزان اکسیژن و شرایط احتراق بستگی دارد. هرچه سوخت ناقص‌تر بسوزد، احتمال تولید دوده و برخی ترکیبات خطرناک بیشتر می‌شود.

این دود در آسمان باقی نمی‌ماند. بخشی از آلاینده‌ها با باد جابه‌جا می‌شوند و بخشی نیز از طریق بارش و رسوب جوی وارد آب و خاک می‌شوند. به این ترتیب، حادثه‌ای که در چند مایلی ساحل اتفاق افتاده، ممکن است به مسئله‌ای برای کیفیت هوا، خاک ساحلی و سلامت جوامع دورتر تبدیل شود.

نکته مهم‌تر این است که اگر چند نفت‌کش در فاصله زمانی کوتاه دچار انفجار و آتش‌سوزی شوند، دیگر نباید هر حادثه را جداگانه و بدون توجه به اثر تجمعی آن بررسی کرد. تکرار آتش‌سوزی‌ها می‌تواند بار آلاینده‌های منطقه را افزایش دهد؛ هرچند برای اندازه‌گیری میزان این افزایش، نمونه‌برداری و پایش واقعی لازم است.

در چنین شرایطی، دود سیاه فقط نشانه سوختن نفت نیست؛ نشانه انتقال بخشی از خسارت جنگ به ریه انسان‌ها، سطح آب و زیستگاه‌های ساحلی است.

مرجان‌ها، مانگروها و علفزارهای دریایی؛ قربانیانی که صدایی ندارند

خلیج فارس یک حوضه آبی معمولی نیست که بتوان آلودگی آن را با جابه‌جایی جریان‌ها و ورود آب تازه به‌سادگی رقیق کرد. این پهنه آبی از نظر زیست‌محیطی شرایط خاصی دارد، دمای بالا، شوری زیاد، تبادل محدودتر آب با اقیانوس آزاد و زیستگاه‌هایی که بسیاری از آنها پیشاپیش با فشارهای انسانی و تغییرات اقلیمی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

در چنین محیطی، سه زیستگاه اهمیت ویژه دارند، آبسنگ‌های مرجانی، جنگل‌های مانگرو و علفزارهای دریایی.

آبسنگ‌های مرجانی را می‌توان شهرهای زنده زیر آب دانست. هزاران گونه از ماهی‌ها و بی‌مهرگان در این ساختارها زندگی می‌کنند و برای تغذیه، پناه گرفتن و تولیدمثل به آنها وابسته‌اند. ترکیبات نفتی می‌توانند به مرجان‌ها آسیب بزنند، فرایندهای زیستی آنها را مختل کنند و در مراحل حساس رشد، بقای آنها را کاهش دهند. رسوب مواد آلوده روی سطح مرجان‌ها نیز می‌تواند تبادل و فعالیت طبیعی آنها را مختل کند.

مرجان‌ها در خلیج فارس همین حالا نیز با فشار گرمایی و سفیدشدگی ناشی از افزایش دمای آب روبه‌رو هستند. اضافه شدن آلودگی نفتی و شیمیایی به این فشارها، ظرفیت تاب‌آوری آنها را کاهش می‌دهد. به بیان ساده، اکوسیستمی که برای زنده ماندن باید با گرمای شدید مبارزه کند، توان کمتری برای تحمل یک شوک آلودگی تازه خواهد داشت.

مانگروها یا جنگل‌های حرا نیز از قربانیان بالقوه این حوادث هستند. این جنگل‌ها فقط چند درخت در حاشیه دریا نیستند؛ محل تغذیه و پناهگاه بسیاری از آبزیان، پرندگان و موجودات ساحلی‌اند. ریشه‌های آنها رسوبات را تثبیت می‌کند، از فرسایش ساحل می‌کاهد و در ذخیره کربن نقش دارد.

وقتی مواد نفتی به ریشه‌ها و رسوبات جنگل‌های حرا برسند، ممکن است فرایند تبادل گاز، رشد و بقای درختان مختل شود. از طرف دیگر، آلودگی رسوبات می‌تواند مدت طولانی‌تری از آلودگی سطح آب باقی بماند و به منبع ثانویه آلودگی تبدیل شود.

علفزارهای دریایی هم اهمیت کمتری ندارند. این زیستگاه‌ها محل تغذیه و زندگی گونه‌های مختلف آبزی‌اند و در چرخه کربن، تثبیت رسوبات و حفظ کیفیت آب نقش دارند. آسیب به آنها فقط به معنای از دست رفتن پوشش گیاهی زیر آب نیست؛ یعنی از بین رفتن بخشی از زیرساخت طبیعی دریا.

در این میان، لاک‌پشت‌های دریایی، دلفین‌ها، پرندگان دریایی و پستانداران دریایی نیز در معرض خطرند. تماس مستقیم با نفت، بلع مواد آلوده، کاهش منابع غذایی و تخریب زیستگاه می‌تواند سلامت و بقای این جانوران را تهدید کند.

مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۴  منتشر شده، نشان می‌دهد از میان ۵۲ زیستگاه و گروه جانداری بررسی‌شده در شش کشور منطقه خلیج فارس، وضعیت ۶۳.۵ درصد در دسته کمبود داده قرار دارد و ۲۱.۲ درصد با روند کاهشی گزارش شده‌اند. این یافته یک هشدار جدی است: ما حتی پیش از تشدید بحران نظامی نیز تصویر کاملی از وضعیت بسیاری از زیستگاه‌های دریایی منطقه نداشتیم. اکنون حوادث نظامی می‌توانند همان اطلاعات ناقص را به یک بحران بزرگ‌تر تبدیل کنند. 

مین در دریا؛ تهدیدی که بعد از پایان جنگ هم باقی می‌ماند

در تیترهای منتشرشده، بارها از برخورد نفت‌کش‌ها با مین و متوقف شدن شناورها در مسیرهای دریایی سخن گفته شده است. اما مین دریایی فقط یک ابزار نظامی برای متوقف کردن کشتی نیست؛ پس از انفجار، می‌تواند به مجموعه‌ای از بقایای خطرناک در بستر دریا تبدیل شود.

انفجار مین، علاوه بر تخریب بدنه شناور، موج فشار شدیدی در آب ایجاد می‌کند. این موج می‌تواند به آبزیان، به‌ویژه جانوران دارای اندام‌های حساس شنوایی و جهت‌یابی، آسیب وارد کند. ماهی‌ها، دلفین‌ها و دیگر پستانداران دریایی از جمله موجوداتی هستند که ممکن است از امواج شدید انفجار تأثیر بپذیرند. شدت آسیب به فاصله از محل انفجار، قدرت ماده منفجره، عمق آب و ویژگی‌های زیستی گونه بستگی دارد.

اما ماجرا به همان لحظه انفجار محدود نیست. اگر مین منفجرنشده، قطعات مهمات یا بدنه شناور در بستر دریا باقی بماند، خطر آلودگی و حادثه در سال‌های بعد نیز ادامه خواهد داشت. فلزات، بقایای مواد منفجره و ترکیبات شیمیایی می‌توانند در شرایط مختلف وارد آب و رسوبات شوند. همچنین لاشه نفت‌کش آسیب‌دیده ممکن است همچنان حاوی سوخت و محموله باقی‌مانده باشد و به یک منبع بالقوه آلودگی تبدیل شود.

به همین دلیل، غرق شدن یک نفت‌کش به معنای حذف خطر نیست. گاهی فقط محل وقوع آلودگی از سطح آب به کف دریا منتقل می‌شود؛ جایی که شناسایی و پاک‌سازی آن دشوارتر و پرهزینه‌تر است.

سازمان بین‌المللی دریانوردی  برای مقابله با آلودگی ناشی از حوادث دریایی، حتی دستورالعمل‌های تخصصی ارزیابی و خارج کردن نفت غرق‌شده و فرو رفته در آب را معرفی کرده است. وجود چنین دستورالعمل‌هایی نشان می‌دهد که آلودگی دریایی را نمی‌توان صرفا با جمع‌آوری لکه‌های نفتی از سطح آب حل کرد. 

آب‌شیرین‌کن‌ها؛ وقتی جنگ به شیر آب خانه‌ها هم می‌رسد

یکی از مهم‌ترین ابعاد کمتر دیده‌شده بحران در خلیج فارس، وابستگی کشورهای منطقه به آب‌شیرین‌کن‌هاست.در بخش بزرگی از سواحل جنوبی خلیج فارس، آب دریا منبع اصلی تأمین آب شرب نیست؛ بلکه باید با استفاده از تأسیسات آب‌شیرین‌کن به آب قابل‌مصرف تبدیل شود. این یعنی سلامت آب دریا، فقط دغدغه محیط‌زیستی نیست؛ موضوعی مستقیم در امنیت انسانی و سلامت عمومی است.

در صورت وقوع نشت گسترده نفت یا ورود ترکیبات شیمیایی به محدوده برداشت آب، تأسیسات آب‌شیرین‌کن ممکن است ناچار به کاهش ظرفیت یا توقف موقت فعالیت شوند. این موضوع به‌ویژه برای تأسیساتی که در نزدیکی مسیرهای پرتردد کشتی‌ها و مناطق حادثه‌خیز قرار دارند، اهمیت دارد.

البته هر لکه نفتی به معنای آلوده شدن فوری آب شرب نیست. آب‌شیرین‌کن‌ها مراحل مختلف پیش‌تصفیه و تصفیه دارند و میزان خطر به نوع ماده آلاینده، غلظت، فاصله از آبگیر و فناوری مورد استفاده بستگی دارد. با این حال، ورود آلودگی‌های نفتی و شیمیایی می‌تواند بار عملیاتی و هزینه تصفیه را افزایش دهد و در شرایط شدید، امنیت تأمین آب را با مشکل مواجه کند.

حالا باید پرسید: اگر در روزهای آینده چند حادثه دریایی دیگر اتفاق بیفتد، چه نهادی مسئول پایش کیفیت آب در نزدیکی آبگیرهای تأسیسات آب‌شیرین‌کن ایران، عمان، امارات، قطر، بحرین و عربستان است؟ آیا داده‌های مربوط به آلودگی آب در این مناطق به‌صورت مشترک منتشر می‌شود؟ آیا مسیر حرکت لکه‌های نفتی به‌طور مستمر رصد می‌شود؟

جنگ در خلیج فارس، مرزهای سیاسی را به رسمیت می‌شناسد؛ اما آلودگی دریا چنین مرزی نمی‌شناسد. لکه نفتی برای عبور از آب‌های یک کشور به کشور دیگر، به مجوز سیاسی احتیاج ندارد.

صیادی که امروز در دریا نیست، فردا هم ممکن است نتواند به دریا برگردد

در گزارش‌های نظامی، از متوقف شدن نفت‌کش‌ها، انهدام شناورها و شکار پهپادها سخن گفته می‌شود؛ اما کمتر کسی درباره صیادی می‌پرسد که با دیدن انفجارهای پی‌درپی، دیگر نمی‌تواند با خیال آسوده به دریا برود.

برای جوامع ساحلی، دریا فقط یک منظره نیست. محل کار، منبع درآمد، تأمین‌کننده غذا و بخشی از هویت اجتماعی آنهاست.

وقتی آلودگی نفتی وارد زیستگاه‌های ساحلی شود، تورها، قایق‌ها، اسکله‌ها، مناطق پرورش آبزیان و محل‌های صید ممکن است آلوده شوند. حتی اگر میزان آلودگی به حدی نباشد که همه گونه‌های دریایی را از بین ببرد، نگرانی درباره ایمنی مصرف ماهی و میگو می‌تواند بازار فروش محصولات دریایی را تحت تأثیر قرار دهد.

این مسئله اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بعضی از ترکیبات نفتی قابلیت تجمع در بافت موجودات زنده را دارند. البته تجمع زیستی و بزرگ‌نمایی زیستی برای همه ترکیبات نفتی یکسان نیست و نمی‌توان ادعا کرد که هر ماهی صیدشده از یک منطقه، لزوما آلوده یا خطرناک است. تشخیص این موضوع به نمونه‌برداری از آب، رسوبات و بافت خوراکی آبزیان نیاز دارد.

در چنین شرایطی، تعطیلی صید یا محدودیت مصرف آبزیان باید بر پایه داده‌های آزمایشگاهی و ارزیابی خطر باشد؛ نه شایعه و نه اطمینان‌بخشی‌های بدون سند.

یک نکته مهم دیگر نیز وجود دارد، اگر صیادان به دلیل ناامنی دریایی، انفجارها یا آلودگی نتوانند فعالیت کنند، زیان آنها فقط به روزهای تعطیلی صید محدود نمی‌شود. اختلال در زنجیره تأمین، کاهش درآمد خانواده‌ها، افزایش قیمت محصولات دریایی و فشار بیشتر بر معیشت مناطق ساحلی، می‌تواند ماه‌ها ادامه پیدا کند.

در واقع، یک نفت‌کش ممکن است در چند ساعت بسوزد؛ اما اقتصاد کوچک یک جامعه صیادی ممکن است مدت‌ها زیر بار همان حادثه کمر خم کند.

تاریخ یک هشدار دارد؛ خلیج فارس یک‌بار هزینه جنگ نفتی را پرداخته است

اگر تصور می‌شود آنچه امروز در خلیج فارس اتفاق می‌افتد، صرفا مجموعه‌ای از حوادث محدود و قابل‌کنترل است، کافی است به سابقه جنگ‌های منطقه نگاه کنیم.

در جنگ خلیج فارس سال ۱۹۹۱، تخریب و آتش‌گرفتن صدها چاه نفت کویت، یکی از بزرگ‌ترین فجایع زیست‌محیطی ناشی از جنگ را رقم زد. دود عظیم چاه‌های نفت، کیفیت هوا را در منطقه تحت تأثیر قرار داد و آلودگی نفتی گسترده‌ای نیز به محیط دریایی وارد شد.

در سال ۲۰۰۶ نیز بمباران نیروگاه برق جیه در لبنان باعث ورود حدود ۱۰ تا ۱۵ هزار تن نفت به دریای مدیترانه شد. این آلودگی بخش بزرگی از خط ساحلی لبنان را درگیر کرد و به مناطق ساحلی سوریه نیز گسترش یافت. پرندگان دریایی و حیات آبزیان از جمله قربانیان آن حادثه بودند. 

این دو تجربه یک پیام روشن دارند: آثار محیط‌زیستی جنگ، با پایان عملیات نظامی تمام نمی‌شود.

آلودگی نفتی ممکن است در رسوبات ساحلی باقی بماند، وارد زنجیره غذایی شود و هزینه پاک‌سازی و بازسازی آن به نسل بعد منتقل شود. بعضی زیستگاه‌ها پس از آلودگی شدید به‌سرعت بازنمی‌گردند و برخی جمعیت‌های جانوری نیز برای احیای خود به سال‌ها زمان نیاز دارند.

اکنون باید این تجربه تاریخی را در کنار شرایط خاص خلیج فارس قرار داد؛ پهنه‌ای که با افزایش دمای آب، فشارهای ناشی از توسعه ساحلی، فعالیت‌های نفتی، صید و کمبود داده‌های زیست‌محیطی روبه‌روست.

اگر انفجارها و آتش‌سوزی‌های نفت‌کش‌ها به یک روند تکرارشونده تبدیل شوند، خطر فقط جمع شدن چند لکه نفتی روی آب نیست؛ خطر، انباشته شدن چندین فشار محیط‌زیستی روی اکوسیستمی است که از قبل هم تحت فشار قرار دارد.

سازمان ملل و نهادهای محیط‌زیستی؛ چرا صدای اعتراض جهانی بلند نیست؟

اینجا پرسشی جدی‌تر از میزان خسارت نفت‌کش‌ها مطرح می‌شود، وقتی جنگ به محیط‌زیست یک منطقه آسیب می‌زند، مسئولیت نهادهای بین‌المللی چیست؟ آیا قرار است سازمان‌های محیط‌زیستی فقط در روز جهانی زمین، روز اقیانوس‌ها و نشست‌های اقلیمی درباره حفاظت از طبیعت سخنرانی کنند؟

البته باید میان نهادهای مختلف تفاوت قائل شد. چیزی به نام یک سازمان واحد با عنوان «سازمان جهانی محیط‌زیست» وجود ندارد. برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد ، سازمان بین‌المللی دریانوردی  و نهاد منطقه‌ای حفاظت از محیط‌زیست دریایی  هرکدام مسئولیت‌ها و حوزه فعالیت مشخصی دارند.

اما آیا این نهادها به اندازه ابعاد بحران واکنش نشان داده‌اند؟بررسی مواضع منتشرشده نشان می‌دهد UNEP در بیانیه‌ای درباره پیامدهای محیط‌زیستی درگیری‌های خاورمیانه، از آلودگی ناشی از آتش‌سوزی تأسیسات نفتی، خطر ورود آلاینده‌ها به آب و خاک، آسیب به اکوسیستم‌های دریایی و خشکی، تهدید امنیت غذایی و انتشار فلزات سنگین و مواد سمی ناشی از مهمات نظامی هشدار داده است. این نهاد همچنین خواستار توقف فوری درگیری‌ها شده است. بنابراین نمی‌توان گفت UNEP مطلقا سکوت کرده است؛ اما پرسش اصلی اینجاست که آیا هشدارهای کلی برای مقابله با تخریب محیط‌زیست در جریان جنگ کافی است؟ 

پاسخ روشن است: خیر.

وقتی نفت‌کش‌ها یکی پس از دیگری در آب‌های منطقه منفجر می‌شوند، انتظار از نهادهای بین‌المللی صرفا انتشار یک بیانیه درباره خطرات جنگ نیست. انتظار می‌رود یک سازوکار فوری برای ارزیابی مستقل خسارت، نمونه‌برداری از آب و رسوبات، بررسی آلودگی ناشی از سوختن شناورها، شناسایی لکه‌های نفتی و انتشار عمومی نتایج ایجاد شود.

چرا هنوز باید برای دانستن وضعیت محیط‌زیستی دریا منتظر ماند؟ چرا تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های سنجش آلودگی، گزارش‌های مستقل و نتایج آزمایشگاهی نباید به‌صورت منظم در اختیار مردم کشورهای منطقه قرار بگیرد؟

چرا نباید یک گروه تخصصی مستقل از سوی نهادهای بین‌المللی برای بررسی آثار انفجارها و آتش‌سوزی‌های دریایی تشکیل شود؟

چرا باید حفاظت از محیط‌زیست در زمان جنگ همچنان در حاشیه اولویت‌های سیاسی و نظامی باقی بماند؟

از سوی دیگر، ROPME نهادی منطقه‌ای است که هشت کشور ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر، امارات متحده عربی و عمان را در چارچوب همکاری برای حفاظت از محیط‌زیست دریایی منطقه گرد هم آورده است. حوزه فعالیت این سازمان شامل حفاظت از مرجان‌ها، مانگروها، علفزارهای دریایی، گونه‌های دریایی و مقابله با آلودگی نفتی و شیمیایی است. 

این سازمان دقیقا برای چنین شرایطی اهمیت دارد. آلودگی دریا مسئله‌ای نیست که هر کشور بتواند به‌تنهایی و پشت مرزهای آبی خود حل کند. اگر لکه نفتی از یک محدوده جغرافیایی عبور کند، همه کشورهای ساحلی در معرض پیامدهای آن قرار می‌گیرند.

پس انتظار از ROPME چیست؟ تشکیل یک شبکه منطقه‌ای پایش، انتشار داده‌های مشترک، هماهنگی عملیات مقابله با آلودگی و ارائه گزارش‌های مستقل از خسارت‌های محیط‌زیستی.

سکوت سیاسی هر کشوری ممکن است با ملاحظات امنیتی و منافع آن کشور توضیح داده شود؛ اما سکوت علمی و فقدان پایش محیط‌زیستی هیچ توجیهی ندارد.

دریا برای انتشار گزارش آلودگی منتظر پایان جنگ نمی‌ماند.

جنگی که آمریکا با ایران آغاز کرد، خسارتش به مرزهای ایران محدود نمی‌ماند

یکی از خطرناک‌ترین تصورات درباره جنگ در خلیج فارس این است که پیامدهای آن را می‌توان در محدوده جغرافیایی دو طرف درگیری محصور کرد.چنین تصوری از اساس نادرست است.خلیج فارس و دریای عمان به یکدیگر متصل‌اند و با شبکه‌ای از جریان‌های دریایی و تبادل آب با دریای عرب و اقیانوس هند ارتباط دارند. هر حادثه دریایی بسته به موقعیت، شرایط جوی، نوع آلاینده و الگوی جریان‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از محل وقوع خود داشته باشد.

اگر یک نفت‌کش در محدوده تنگه هرمز آسیب ببیند، نباید فقط درباره ساحل نزدیک به آن حادثه نگران بود. مسیر حرکت آلودگی، آب‌های مجاور، زیستگاه‌های ساحلی، مناطق صید، تأسیسات آب‌شیرین‌کن و حتی فعالیت‌های اقتصادی سایر کشورهای منطقه باید در ارزیابی خطر لحاظ شوند.

جنگی که با حملات آمریکا علیه ایران آغاز شده و اکنون آبراه‌های حیاتی منطقه را نیز درگیر کرده است، در صورت تداوم می‌تواند امنیت زیستی و اقتصادی کشورهای حاشیه خلیج فارس و دریای عمان را تحت تأثیر قرار دهد.

عربستان، امارات، قطر، بحرین، کویت، عراق، عمان و ایران همگی در معرض پیامدهای مستقیم یا غیرمستقیم بی‌ثباتی و آلودگی دریایی قرار دارند.

کشورهایی که امروز شاید از نظر سیاسی در دو سوی متفاوت این درگیری ایستاده باشند، در برابر آلودگی آب و نابودی زیستگاه‌های دریایی سرنوشت جداگانه‌ای ندارند.

یک لکه نفتی تابع ائتلاف‌های سیاسی نیست. برای ورود به آب‌های یک کشور، از دولت آن کشور اجازه نمی‌گیرد و برای آسیب زدن به ماهی‌ها، مرجان‌ها و پرندگان دریایی، تابع مرزبندی‌های نظامی نیست.

این همان واقعیتی است که باید به سیاستمداران منطقه یادآوری کرد: ممکن است در جنگ، یک طرف خود را پیروز میدان بداند، اما در تخریب محیط‌زیست، هیچ پیروزی واقعی وجود ندارد.

خسارت امروز، بحران فرداست؛ پنج پیامد که ممکن است سال‌ها باقی بماند

اگر آتش‌سوزی‌ها و انفجارهای دریایی ادامه پیدا کند، باید خود را برای پیامدهایی فراتر از روزهای جنگ آماده کرد.

 کاهش جمعیت آبزیان و اختلال در زادآوری

ورود ترکیبات سمی به زیستگاه‌های دریایی می‌تواند به تخم‌ها و لاروها آسیب بزند، موفقیت تولیدمثل را کاهش دهد و ساختار جمعیت گونه‌های مختلف را تغییر دهد. اثر چنین آسیبی ممکن است با تأخیر در آمار صید و وضعیت جمعیت آبزیان نمایان شود.

 آلودگی ماندگار رسوبات

بعضی ترکیبات نفتی و فلزات سنگین می‌توانند به رسوبات کف دریا متصل شوند. در چنین شرایطی، حتی پس از کاهش آلودگی سطح آب، رسوبات ممکن است به منبع ثانویه آلودگی تبدیل شوند. طوفان‌ها، موج‌ها و فعالیت‌های بستر دریا نیز می‌توانند بخشی از این مواد را دوباره وارد ستون آب کنند.

 آسیب به زیستگاه‌های حساس

مرجان‌ها، جنگل‌های حرا و علفزارهای دریایی ممکن است تحت تأثیر آلودگی مستقیم یا فشارهای ترکیبی قرار بگیرند. بازسازی این زیستگاه‌ها به شرایط محیطی، شدت آسیب و توان طبیعی ترمیم آنها وابسته است و نمی‌توان برای همه مناطق یک دوره زمانی مشخص تعیین کرد.

تهدید امنیت غذایی و سلامت عمومی

اگر آلودگی وارد زنجیره غذایی شود، سلامت آبزیان خوراکی و ایمنی محصولات دریایی باید بررسی شود. بدون پایش منظم، نه می‌توان مصرف همه محصولات دریایی را خطرناک دانست و نه می‌توان با اطمینان از سلامت آنها سخن گفت.

 تشدید فشار بر اقتصاد ساحلی

کاهش صید، توقف فعالیت شناورها، محدودیت دسترسی به مناطق دریایی، آلودگی اسکله‌ها و افت اعتماد مصرف‌کنندگان می‌تواند معیشت هزاران خانوار را تهدید کند. این خسارت در کنار هزینه‌های پاک‌سازی و بازسازی، فشار اقتصادی جنگ را برای جوامع ساحلی طولانی‌تر خواهد کرد.

حالا چه باید کرد؟ محیط‌زیست را نمی‌توان به بعد از جنگ موکول کرد

در شرایطی که گزارش‌های متعدد از انفجار و آتش‌سوزی نفت‌کش‌ها منتشر می‌شود، انتظار می‌رود ایران و سایر کشورهای ساحلی منطقه، اقدامات فوری و مشترکی را در دستور کار قرار دهند.

نخست، باید موقعیت دقیق شناورهای آسیب‌دیده، نوع محموله، حجم سوخت باقی‌مانده، وضعیت مخازن و احتمال نشت نفت مشخص شود. صرف اعلام انهدام یا توقف یک نفت‌کش، اطلاعات کافی برای ارزیابی محیط‌زیستی نیست.

دوم، پایش مستمر آب، رسوبات و آبزیان در محدوده حوادث باید آغاز شود. اندازه‌گیری ترکیبات نفتی، هیدروکربن‌های آروماتیک چندحلقه‌ای، فلزات سنگین و مواد مرتبط با مهمات نظامی باید در آزمایشگاه‌های معتبر انجام شود.

سوم، اطلاعات باید عمومی باشد. مردم ساحل‌نشین، صیادان، فعالان اقتصادی و مصرف‌کنندگان محصولات دریایی حق دارند بدانند کدام مناطق تحت تأثیر آلودگی قرار گرفته‌اند و آیا محدودیتی برای صید یا مصرف آبزیان وجود دارد یا خیر.

چهارم، لاشه شناورهای غرق‌شده و مهمات باقی‌مانده در دریا باید شناسایی و از نظر احتمال نشت و آلودگی ارزیابی شوند. پاک‌سازی نیز باید بر اساس ارزیابی علمی و بدون ایجاد آسیب ثانویه به زیستگاه‌ها انجام شود.

پنجم، باید یک سازوکار منطقه‌ای برای ثبت خسارت‌های محیط‌زیستی جنگ و تعیین مسئولیت مالی و حقوقی ایجاد شود. هزینه پاک‌سازی نباید در نهایت بر دوش مردم و دولت‌های ساحلی بیفتد، درحالی‌که عاملان ایجاد خسارت از پاسخگویی فرار کنند.

در همین زمینه، اصول مصوب مجمع عمومی سازمان ملل درباره حفاظت از محیط‌زیست در ارتباط با مخاصمات مسلحانه اهمیت دارند. این اصول بر ضرورت حفاظت از محیط‌زیست در زمان جنگ، جلوگیری از خسارت‌های گسترده، طولانی‌مدت و شدید، مسئولیت جبران خسارت، ارزیابی پس از جنگ و همکاری کشورها برای پاک‌سازی بقایای خطرناک جنگ در دریا تأکید می‌کنند. 

این اصول نباید فقط در اسناد حقوقی باقی بمانند. باید به مطالبه‌ای عملی از دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی تبدیل شوند.

چه کسی پاسخگوی دریایی است که پس از جنگ آلوده می‌ماند؟

در تمام این روزها، تیترهای خبری از نفت‌کش‌های متخلف، مسیرهای غیرمجاز، برخورد با مین، انفجارهای مهیب و شکار پهپادها سخن گفته‌اند. این تیترها ممکن است از نظر نظامی و امنیتی اهمیت داشته باشند؛ اما یک جای خالی بزرگ دارند: محیط‌زیست.

در این روایت‌ها، کمتر درباره میزان نفت نشت‌کرده، وضعیت مرجان‌ها، سلامت آبزیان، آلودگی رسوبات، وضعیت پرندگان دریایی و آینده صیادان سخن گفته می‌شود.

گویی دریا فقط یک مسیر عبور کشتی‌هاست و نه یک سامانه زنده که حیات میلیون‌ها موجود و معیشت میلیون‌ها انسان به آن وابسته است.

واقعیت تلخ این است که جنگ می‌تواند به پایان برسد، آتش نفت‌کش‌ها خاموش شود، شناورهای نظامی از منطقه دور شوند و سیاستمداران پشت میز مذاکره بنشینند؛ اما آلودگی ممکن است همچنان در آب، رسوبات و زنجیره غذایی باقی بماند.

در آن روز، دیگر نمی‌توان با انتشار یک اطلاعیه نظامی از کنار مسئله عبور کرد. صیادی که منطقه صیدش آلوده شده، خانواده‌ای که نگران سلامت غذای دریایی است، کشوری که برای تأمین آب شرب به آب دریا وابسته است و نسلی که با زیستگاه‌های تخریب‌شده روبه‌رو می‌شود، همگی وارثان خسارتی خواهند بود که در روزهای جنگ ایجاد شده است.

و اینجا باید بی‌تعارف پرسید: اگر سازمان‌های بین‌المللی برای حفاظت از محیط‌زیست در برابر جنگ، ابزار پایش و اقدام فوری ندارند، پس فلسفه وجودی آنها چیست؟ اگر قرار است پس از هر انفجار فقط به ابراز نگرانی و دعوت به توقف درگیری بسنده کنند، چه کسی قرار است از حق حیات موجوداتی دفاع کند که نه در تصمیم آغاز جنگ سهمی داشته‌اند و نه امکان فرار از آلودگی را دارند؟

آمریکا و ایران، مانند هر طرف دیگری که در این جنگ نقش دارد، نمی‌توانند محیط‌زیست را از محاسبات مسئولیت خود حذف کنند. آغاز جنگ با هر توجیهی، مجوز تخریب طبیعت نیست. مسئولیت حفاظت از محیط‌زیست دریایی، مسئولیتی فرعی و تشریفاتی نیست که بتوان آن را تا پایان جنگ به تعویق انداخت.

خلیج فارس و دریای عمان نه میدان آزمایش قدرت نظامی‌اند و نه مخزن بی‌انتهای جذب آلودگی‌های جنگی.

هر نفت‌کشی که می‌سوزد، فقط یک شناور از چرخه حمل‌ونقل خارج نمی‌شود؛ احتمال دارد بخشی از زنجیره حیات دریا نیز آسیب ببیند. هر مین که منفجر می‌شود، فقط یک مسیر دریایی را ناامن نمی‌کند؛ ممکن است به حیات موجوداتی آسیب بزند که هیچ نقشی در این جنگ ندارند. هر روزی که پایش و پاک‌سازی به تعویق می‌افتد، احتمال ماندگاری خسارت بیشتر می‌شود.

جنگ شاید روزی متوقف شود، اما دریا فراموش نمی‌کند.و شاید تلخ‌ترین بخش این ماجرا همین باشد: سیاستمداران درباره پیروزی و شکست مذاکره خواهند کرد، اما مرجان‌های آسیب‌دیده، آبزیان از دست‌رفته و صیادانی که منبع درآمدشان را از دست داده‌اند، پای میز هیچ مذاکره‌ای حضور ندارند.