مسئول محترم، از الان هشدار می‌دهیم؛ آبان بارانی در راه است، غافلگیر نشوید

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  آبان ۱۴۰۵ در شرایطی از راه می‌رسد که ایران همچنان با تبعات سال‌ها کم‌بارشی، افت ذخایر سدها، کاهش منابع آب زیرزمینی و خشکی گسترده در بخش‌هایی از کشور روبه‌روست. حالا چشم‌ها به آسمان پاییزی دوخته شده است؛ اما آیا آبان می‌تواند بخشی از این عقب‌ماندگی آبی را جبران کند؟

بررسی چشم‌اندازهای اقلیمی مراکز معتبر جهانی از جمله مرکز اروپایی پیش‌بینی‌های میان‌مدت جوی، سازمان جهانی هواشناسی و مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا نشان می‌دهد که با ورود به ماه‌های پاییزی، فعالیت سامانه‌های بارشی در بخش‌هایی از ایران افزایش می‌یابد. با این حال، این افزایش در همه مناطق کشور یکسان نیست و نمی‌توان از هم‌اکنون از یک پاییز پربارش برای کل ایران سخن گفت.

آنچه در نقشه‌های بلندمدت بیشتر به چشم می‌آید، احتمال فعالیت بیشتر سامانه‌های بارشی در غرب و شمال‌غرب، دامنه‌های زاگرس، جنوب‌غرب و بخش‌هایی از شمال کشور است. این مناطق به‌طور طبیعی نیز با آغاز فصل سرد، زودتر و بیشتر تحت تأثیر سامانه‌های بارشی مدیترانه‌ای و غربی قرار می‌گیرند.

در مقابل، برای بخش‌هایی از مرکز، شرق و جنوب‌شرق کشور، تصویر بارش با عدم‌قطعیت بیشتری همراه است. به همین دلیل ممکن است در حالی که یک سامانه بارشی غرب کشور را درگیر بارندگی قابل توجه می‌کند، بخش‌هایی از مرکز و شرق همچنان بارش ناچیزی داشته باشند.

این تفاوت جغرافیایی اهمیت زیادی دارد؛ چرا که وقتی از «بارش ایران» صحبت می‌کنیم، نباید تصور کنیم بارندگی در تمام کشور به یک اندازه اتفاق خواهد افتاد.

آبان؛ آغاز جدی فصل بارش

با ورود به آبان، احتمال نفوذ سامانه‌های بارشی غربی و مدیترانه‌ای به کشور بیشتر می‌شود. این سامانه‌ها معمولاً ابتدا غرب و شمال‌غرب را تحت تأثیر قرار می‌دهند و در صورت فراهم بودن شرایط جوی، دامنه بارش آنها به زاگرس، جنوب‌غرب، مرکز و شمال کشور نیز کشیده می‌شود.

برای آذربایجان‌های شرقی و غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام، لرستان، همدان، زنجان و بخش‌هایی از چهارمحال‌وبختیاری و کهگیلویه‌وبویراحمد، هر موج بارشی پاییزی می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

در جنوب‌غرب نیز استان‌هایی مانند خوزستان باید همزمان دو موضوع را جدی بگیرند؛ بارندگی و احتمال روان‌آب. بارش سنگین در مدت کوتاه، به‌خصوص در مناطقی که زمین خشک است یا شبکه دفع آب ظرفیت کافی ندارد، می‌تواند به جای آنکه صرفاً خبر خوبی برای منابع آب باشد، به آبگرفتگی و سیلاب تبدیل شود.

در شمال کشور نیز شرایط متفاوت است. گیلان، مازندران و گلستان از مناطقی هستند که در صورت تقویت سامانه‌های بارشی، می‌توانند بارندگی قابل توجهی دریافت کنند. اما همین بارندگی در صورت شدت بالا می‌تواند خطر طغیان رودخانه‌ها، آبگرفتگی معابر و رانش زمین را افزایش دهد.

تهران نیز نباید از این معادله کنار گذاشته شود. بارش در پایتخت برای منابع آبی اهمیت زیادی دارد، اما بارندگی شدید در مدت کوتاه می‌تواند برای شبکه شهری، مسیل‌ها، رودخانه‌های فصلی و مناطق مستعد آبگرفتگی دردسرساز شود.

ال‌نینو چه نقشی دارد؟

یکی از متغیرهای مهم اقلیمی در پاییز و زمستان امسال، وضعیت ال‌نینو است. سازمان جهانی هواشناسی و مراکز اقلیمی بین‌المللی آن را یکی از عوامل مهم اثرگذار بر الگوهای جوی نیمه دوم سال می‌دانند.

اما ال‌نینو را نباید به زبان ساده معادل «باران بیشتر در ایران» دانست. اثر این پدیده در نقاط مختلف جهان متفاوت است و برای ایران نیز نتیجه نهایی به عوامل دیگری مانند مسیر سامانه‌های مدیترانه‌ای، موقعیت جت‌های غربی، فشار هوا و شرایط دریای مدیترانه و مناطق اطراف بستگی دارد.

بنابراین ممکن است یک پاییز در مجموع شرایط بارشی بهتری داشته باشد، اما همچنان برخی استان‌ها کم‌بارش بمانند و برخی مناطق با بارندگی شدید و حتی سیلاب مواجه شوند.

عدد بارش را نمی‌توان از حالا قطعی اعلام کرد

یکی از اشتباهات رایج در انتشار پیش‌بینی‌های فصلی، تبدیل یک چشم‌انداز اقلیمی به یک عدد قطعی است. مدل‌های جهانی برای ماه آینده می‌توانند نشان دهند که احتمال بارش در یک منطقه بیشتر یا کمتر از میانگین بلندمدت است، اما نمی‌توانند از چند هفته قبل با قطعیت بگویند در یک شهر مشخص مثلاً ۵۰ یا ۱۰۰ میلی‌متر باران خواهد بارید.

به همین دلیل برای آبان ۱۴۰۵ باید دو نوع پیش‌بینی را از یکدیگر جدا کرد؛ پیش‌بینی فصلی که روند کلی بارش را نشان می‌دهد و پیش‌بینی کوتاه‌مدت که چند روز تا چند هفته مانده به وقوع سامانه، میزان و محل بارش را دقیق‌تر مشخص می‌کند.

در نتیجه، هرچه به آبان نزدیک‌تر شویم، تصویر دقیق‌تری از زمان ورود سامانه‌ها، شدت بارش و استان‌های درگیر به دست خواهد آمد.

باران بیشتر لزوماً به معنی حل بحران آب نیست

حتی اگر آبان امسال در برخی مناطق پربارش باشد، نباید انتظار داشت بحران آب کشور با یک ماه بارندگی حل شود.

منابع آب ایران حاصل بارش یک ماه نیست. برای جبران کسری منابع آب، بارش باید در چند ماه تداوم داشته باشد و بخشی از آن نیز به شکل برف در ارتفاعات ذخیره شود یا به تغذیه سفره‌های زیرزمینی و افزایش ذخایر سدها کمک کند.

از سوی دیگر، بارش شدید و کوتاه‌مدت همیشه برای منابع آب مفید نیست. اگر زمین خشک باشد و بارندگی با شدت بالا اتفاق بیفتد، آب فرصت کافی برای نفوذ به خاک پیدا نمی‌کند و بخش زیادی از آن به روان‌آب تبدیل می‌شود.

بنابراین ممکن است یک منطقه در یک روز بارندگی سنگینی داشته باشد، اما این به معنای آن نیست که مشکل آب آن منطقه حل شده است.

هشدار به مسئولان؛ از باران غافلگیر نشوید

اگر پیش‌بینی‌های فعلی در هفته‌های آینده تأیید شوند، مسئولان باید از همین حالا برای دو سناریو آماده باشند؛ کم‌بارشی در برخی مناطق و بارش شدید در برخی مناطق دیگر.

در غرب و شمال‌غرب کشور، ستادهای مدیریت بحران، راهداری و دستگاه‌های خدمات‌رسان باید آماده بارش‌های سنگین، لغزندگی جاده‌ها، اختلال در تردد و احتمال رانش زمین باشند.

در استان‌های زاگرسی مانند لرستان، کرمانشاه، ایلام، چهارمحال‌وبختیاری و کهگیلویه‌وبویراحمد، کنترل رودخانه‌ها، مسیل‌ها و مناطق مستعد رانش زمین اهمیت ویژه‌ای دارد.

در خوزستان، علاوه بر مدیریت سیلاب، باید ظرفیت شبکه‌های دفع آب و وضعیت رودخانه‌ها و تالاب‌ها به‌صورت جدی رصد شود. بارش شدید در این استان می‌تواند در مدت کوتاهی روان‌آب قابل توجه ایجاد کند.

در گیلان، مازندران و گلستان، هشدار اصلی متوجه رودخانه‌ها، مسیل‌ها، آبگرفتگی شهری و رانش زمین است. پاکسازی مسیر رودخانه‌ها و آبراهه‌ها نباید بعد از آغاز بارندگی انجام شود.

در تهران نیز مدیریت شهری باید پیش از ورود سامانه‌های قوی، مسیل‌ها، کانال‌ها، زیرگذرها و نقاط شناخته‌شده آبگرفتگی را بررسی کند. باران شدید در پایتخت اگر با ضعف شبکه دفع آب همراه شود، می‌تواند در چند ساعت مشکلات جدی برای تردد شهروندان ایجاد کند.

در استان‌های مرکزی و شرقی کشور، موضوع متفاوت است. در این مناطق، حتی بارش‌های نه‌چندان سنگین نیز باید غنیمت شمرده شود و مدیریت منابع آب، تغذیه مصنوعی سفره‌های زیرزمینی و جلوگیری از هدررفت روان‌آب مورد توجه قرار گیرد.

و در نهایت، در همه استان‌ها یک هشدار مشترک وجود دارد: مسئولان نباید منتظر اولین بارش بمانند.

اگر قرار باشد آبان بارانی‌تر از ماه‌های گذشته باشد، فرصت آماده‌سازی پیش از بارش است، نه زمانی که رودخانه طغیان کرده، جاده بسته شده یا آب وارد خانه مردم شده است.

ایران در شرایطی وارد آبان می‌شود که هم به باران نیاز دارد و هم باید از باران بترسد؛ نیاز دارد چون سال‌ها با کم‌آبی دست‌وپنجه نرم کرده و باید از هر قطره آب استفاده کند، و باید بترسد چون بارش‌های شدید و ناگهانی در سرزمینی با زیرساخت‌های فرسوده می‌تواند به سیلاب و خسارت تبدیل شود.

بنابراین مسئله اصلی برای آبان ۱۴۰۵ فقط این نیست که «چقدر باران می‌بارد». پرسش مهم‌تر این است که آیا کشور برای استفاده از بارش و همزمان مدیریت خطرات آن آماده است یا باز هم نخستین باران پاییزی، دستگاه‌های مسئول را غافلگیر خواهد کرد؟