وقتی دوربین‌ها جای نگهبانان میراث فارس را پر می‌کنند

شمالی‌ترین نقطه فارس در ایزدخواست تا جنوبی‌ترین نقاط آن در کازرون و داراب، میزبان میراث ارزشمند بر جای مانده از دوران ساسانی است، مرکز استان مهد شکل‌گیری تمدن ایرانی و حکومت هخامنشیان است و هر گوشه از این استان پهناور نشانی از تاریخ دیرینه و پرفراز و نشیب و بافت اجتماعی ایران دارد.

اما همین شاخصه و جایگاه بی‌بدیل تاریخی و میزبانی از آثار باستانی و اسلامی پرشمار از یک سو و پهناوری فارس از سوی دیگر، حفاظت از میراث فرهنگی این استان را بسیار دشوار و نیازمند تامین هزینه و نیروی انسانی بالایی کرده است.

مسئولان میراث فرهنگی و پایگاه های تاریخی شاخص همواره از کمبود نیروی حفاظتی کافی در این اماکن سخن گفته‌اند و هنگامی که دوستداران میراث فرهنگی از ناکافی بودن بازدیدهای یگان حفاظت از آثار ثبت ملی گوشه گوشه استان گلایه کرده‌اند، پاسخ، همان کمبود نیروی انسانی مورد نیاز بوده است.

در این شرایط، استفاده از تکنولوژی می‌تواند در برخی نقاط، جای خالی این کمبود را پر کند و حفاظت موثری از این میراث تاریخی را سبب شود که البته نمی‌توان نیازهای مالی خرید و نصب تجهیزات لازم برای نظارت و پایش الکترونیک را هم ندیده گرفت.

آغاز یک گام بزرگ در دولت چهاردهم، در بحبوحه جنگ

اداره‌کل میراث فرهنگی فارس با در نظر گرفتن ضرورت تقویت نظارت و پایش میراث تاریخی استان و البته با اولویت بندی که لازمه استفاده از اعتبارات محدود است، در اواخر سال ۱۴۰۴ نخستین گام را برای راه‌اندازی مرکز پایش آنلاین میراث تاریخی برداشت.

همان روزهایی که کشور هجمه جنگ‌افزارهای دشمن متجاور بود و پرچم‌های آبی بر فراز مجموعه‌های تاریخی نصب می‌شدند تا شاید از گزند این حملات در امان بمانند، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس از راه‌اندازی مرکز پایش تصویری متمرکز میراث تاریخی در مرکز استان خبر داد و گفت: این مرکز برای اولین بار در سطح کشور در استان فارس راه‌اندازی شده و اماکن مهم تاریخی و میراث فرهنگی و گردشگری این استان را به صورت یکپارچه رصد می‌کند.

بهزاد مریدی بعدتر، در رونمایی رسمی از این مرکز که خردادماه با حضور خبرنگاران برگزار شد، گفت: تاکنون شهر استخر، تخت‌جمشید، نقش رستم و نقش رجب، حافظیه، سعدیه، ارگ کریم‌خان و موزه پارس به طور کامل به سامانه پایش مرکزی دیجیتال فارس مجهز شده و به آن پیوسته‌اند.

ضرورت منطقی پایش تصویری سایت‌های تاریخی پهناور، جهانی و شاخص

چنانکه گفته شد، محدودیت منابع اعتباری هم سرعت پیشرفت این کلان پروژه را کند می‌کند و هم اولویت بندی میراث تاریخی برای پیوستن به این مرکز پایش متمرکز را ضروری ساخته است.

بر این اساس، میراث باستانی پهناور و روباز فارس مانند پایگاه‌های جهانی تخت جمشید، پاسارگاد و منظر ساسانی در اولویت قرار گرفته است، میراث شاخص و گردشگر پذیر استان مانند حافظیه، سعدیه، ارگ کریمخانی و باغ نظر در صدر این فهرست جای گرفته‌اند.

از سوی دیگر قدمت میراث برجای مانده از نیاکان پارسی و بعد مسافت نیز مولفه‌های دیگری است که شایسته است مورد توجه قرار گیرد و از این حیث، حفاظت از میراث ساسانی داراب، ایزدخواست، جهرم و میراث هخامنشی و ساسانی مرکز فارس در ارسنجان و مرودشت نیز در این اولویت بندی قرار داده شود.

میراث جهانی تخت جمشید و پاسارگاد تحت پایش متمرکز مرکز فارس

پایگاه جهانی پرسپولیس از اماکن شاخص فارس، ایران و جهان است حفاظت تصویری از آن از جنبه های گوناگون گستردگی، قدمت و ارزش تاریخی دارای اهمیت است. به گفته مدیر این پایگاه جهانی، غیر از تختگاه و موزه تخت جمشید، حریم درجه یک، حریم درجه ۲ و حریم درجه سه این میراث باستانی، میزبان ۲۱۵ اثر تاریخی ارزشمند است.

تنها محدوده حریم درجه یک تخت جمشید، وسعتی حدود ۶ هزار هکتار دارد و با توجه به عده نیروهای یگان حفاظت از این میراث باستانی ایران، امکان پایش حضوری به قدر کفایت فراهم نیست؛ بنابراین بی هیچ تردید، این سایت تاریخی باید در صدر اولویت‌های پیوستن به مرکز پایش متمرکز تصویری میراث تاریخی فارس قرار گیرد.

مدیر پایگاه جهانی تخت جمشید در این خصوص گفت: اکنون، حفاظت الکترونیک، مهمترین بخش حفاظت تخت جمشید را شامل می‌شود.

محمدجواد جعفری ادامه داد: اکنون سراسر حریم درجه یک تخت جمشید تحت پوشش الکترونیک است و هر سال در پی توسعه آن هستیم.

او با تاکید بر اهمیت پایش آنلاین این میراث باستانی، تاکید کرد: بهسازی حفاظت الکترونیک و گسترش آن در محدوده وسیع‌تری از این پایگاه جهانی، در اولویت عمرانی تخت جمشید است.

مجموعه جهانی پاسارگاد نیز از دیگر میراث باستانی فارس است که از گستردگی و اهمیت تاریخی ملی و جهانی بالایی برخوردار است.

مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد گفت: مقوله حفاظت یکی از بنیادی ترین وظایف پایگاه های میراث جهانی است و در واقع همه اقدامات و فعالیت‌های این پایگاه ها، در نهایت با هدف حفاظت از اثر و حول این محور انجام می‌شود.

محمد نصیری حقیقت با بیان اینکه امروز یکی از مهمترین روش‌های حفاظت از آثار، حفاظت الکترونیک و پایش آنلاین است، بیان کرد: پایش آنلاین اقدامی ضروری با هدف نظارت و پیشگیری از تخریب آثار تاریخی است.

او ادامه داد: این ظرفیت، علاوه بر حفاظت از آثار و پیشگیری از تخریب میراث تاریخی، در زمینه پایش نوع رفتار گردشگران در محوطه تاریخی و ایجاد محدودیت‌های لازم برای حفاظت از آثار و حتی معرفی آثار و ایجاد زیرساخت‌های گردشگری نیز کمک کننده است.

نصیری حقیقت افزود: تقویت و کمک به یگان‌ حفاظت و اتخاذ تصمیمات و اقدامات موثر، سریع و به موقع در مواجهه با بحران‌های گوناگون از مزایای پایش تصویری است.

به گفته او در حال حاضر مجموعه میراث جهانی پاسارگاد به ۳۵ دوربین مداربسته و متحرک مجهز و زیرساخت فیبر نوری نیز از سال‌های پیش در مجموعه فراهم شده که اقدامات موثری در جهت تحقق پایش تصویری و متمرکز این مجموعه جهانی است.

مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد همچنین در این گفت‌وگو اظهار امیدواری کرد که در آینده شاهد تجهیزات کامل‌تر و بروزتری در این مجموعه فاخر تاریخی باشیم.

توسعه مرکز پایش تصویری متمرکز فارس

مرکز پایش تصویری متمرکز میراث تاریخی فارس که در اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مستقر است، چشم انداز بلندتری دارد تا بتواند سالانه شماری از آثار ارزشمند فارس را در زمره این پایش متمرکز قرار دهد.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس گفت: پس از این، در آینده نزدیک منظر جهانی ساسانی شامل کاخ اردشیر و قلعه دختر فیروزآباد، شهر باستانی بیشاپور و کاخ سروستان نیز در آینده‌ای بسیار نزدیک به سامانه پایش متمرکز افزوده می‌شوند و پایش دیجیتال بازار قیصریه لارستان نیز در حال پیگیری است.

آخرین وضعیت پایش تصویری متمرکز محور تاریخی ساسانی در سه شهرستان فیروزآباد، کازرون و سرورستان را از مدیر این میراث جهانی جویا شدیم.

افشین ابراهیمی گفت: اگر چه پیشتر نیز دوربین‌های مدار بسته در منظر ساسانی نصب شده بود اما به مرور برخی از آنها خراب شده و تعمیر آنها نیز چندان به صرفه نیست.

او ادامه داد: پس از آن، با همکاری ارزشمند اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس، طی سال‌های گذشته ۳۵ دوربین جدید خریداری شد و اکنون با تامین تجهیزات لازم، زمینه برای نصب و راه اندازی آنها و اتصال به سامانه پایش آنلاین فراهم شده است.

مدیر پایگاه جهانی محور ساسانی فارس گفت: ۱۲ دوربین در شهر باستانی بیشاپور، چهار دوربین در شهرگور، چهار دوربین در قلعه دختر، چهار دوربین در کاخ اردشیر و دیگر دوربین‌ها نیز در کاخ سروستان نصب خواهد شد.

ابراهیمی با تاکید بر اهمیت تقویت پایش آنلاین میراث ساسانی فارس، بیان کرد: نیروهای یگان حفاظت ما کم هستند و نمی‌توان با استفاده از ظرفیت نگهبانان، این مجموعه گسترده را پوشش داد؛ راه اندازی سامانه نظارت الکترونیک، تا حد زیادی، جور کمبود نیروی انسانی را می‌کشد و تاثیر مهمی در پایش و کنترل شبانه روزی این محور تاریخی دارد.

میراث فارس، زیر چتر حفاظتی تجهیزات فناورانه

حالا مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس می‌گوید که اگر بتوانیم سالانه ۱۰ درصد از اماکن شاخص استان را به پایش تصویری متمرکز متصل کنیم، پایش مطلوبی بر میراث تاریخی محقق خواهد شد.