شمارش معکوس برای بحران بی‌آبی در دماوند؛ تهدید جدی ذخایر زیرزمینی

به گزارش رکنا ؛ دماوند سال‌هاست آب مورد نیاز خود را از مجموعه‌ای از چاه‌ها و منابع پراکنده تأمین می‌کند؛ منابعی که در دوره‌های خشکسالی و برداشت مستمر، بیش از گذشته تحت فشار قرار گرفته‌اند و حالا مساله فقط این نیست که شبکه آب شهر در یک سال کم‌بارش چگونه مدیریت شود؛ پرسش مهم‌تر این است که آب شرب دماوند در سال‌های آینده از کجا تأمین خواهد شد؟

علیرضا قاسمی، رییس هیأت‌مدیره و مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب شرق استان تهران هفته گذشته طی نشستی با خبرنگاران شرق استان تهران با اشاره به وضعیت منابع آب منطقه می‌گوید دماوند از نظر منابع پایدار زیرزمینی در شرایط مطلوبی قرار ندارد و اگر وضعیت بارندگی بهبود پیدا نکند، طی دو تا سه سال آینده ممکن است تأمین آب این شهرستان با مشکل جدی‌تری روبه‌رو شود.

زنگ خطر کم‌آبی در دماوند؛ احتمال انتقال آب از خارج حوزه

این هشدار، معنای مهم‌تری برای دماوند دارد؛ شهری که هم‌زمان با کاهش توان منابع آبی، با افزایش جمعیت، ساخت‌وساز و تقاضای سکونت نیز مواجه است. در چنین شرایطی، آب دیگر فقط یکی از خدمات روزمره شهری نیست؛ پیش‌شرط ادامه توسعه شهر است.

چاه بیشتر، اما آب پایدارتر نه

دماوند در سال‌های خشکسالی تلاش کرده است با همان ابزارهای در دسترس، فاصله میان منابع موجود و نیاز شبکه را جبران کند و بخشی از این تلاش به سراغ چاه‌ها رفته است؛ منابعی که می‌توانند در کوتاه‌مدت بخشی از فشار شبکه را کاهش دهند، اما خودشان در برابر افت سفره‌های زیرزمینی آسیب‌پذیر هستند.

قاسمی با اشاره به وضعیت منابع زیرزمینی شرق استان تهران می‌گوید در حوزه دماوند پتانسیل آبی بسیار ضعیفی وجود دارد و بسیاری از چاه‌ها پس از مدتی با کاهش آبدهی مواجه می‌شوند؛ به گفته وی، در مواردی لازم است پس از کاهش آبدهی، دوباره نقطه‌یابی و عملیات حفر چاه انجام شود.

آبفا برای مدیریت همین وضعیت، سال گذشته ۲۸ حلقه چاه را تجهیز کرده و ۲۵ حلقه چاه نیز بهسازی شده است؛ اقداماتی که شامل عملیات‌هایی مانند کف‌شکنی و لایروبی بوده و در برخی موارد افزایش ظرفیت آبدهی را به دنبال داشته است.

مدیرعامل آبفای شرق استان تهران اظهار کرد: حدود ۱۸ حلقه از این چاه‌ها نیز وارد مدار شبکه شده‌اند و این اعداد نشان‌دهنده حجم تلاش انجام‌شده برای عبور از تنش آبی است.

این مسئله‌ها خودشان یک واقعیت مهم‌تر را هم آشکار می‌کنند اگر هر سال برای جبران افت منابع موجود، چاه تازه‌ای حفر یا چاه قدیمی بهسازی شود، مسئله آب دماوند صرفاً با افزایش تعداد چاه‌ها حل نخواهد شد چراکه چاه می‌تواند بخشی از نیاز امروز را پاسخ دهد؛ اما اگر منبع تغذیه‌کننده آن پایدار نباشد، نمی‌توان از آن به عنوان تضمین آب سال‌های آینده یاد کرد.

زنگ خطر کم‌آبی در دماوند؛ احتمال انتقال آب از خارج حوزه

وقتی آب، شرط ادامه رشد شهر می‌شود

مسئله دماوند را نمی‌توان جدا از تحولات جمعیتی شرق استان تهران دید به طوری که در سال‌های گذشته، بخش‌هایی از شرق تهران با سرریز جمعیتی پایتخت روبه‌رو شده‌اند؛ جمعیتی که برای سکونت، کار و زندگی به شهرهایی مانند پردیس، بومهن، رودهن و دماوند وارد شده‌اند و از این رو افزایش جمعیت یعنی افزایش مصرف آب، توسعه شبکه، افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی و در نهایت نیاز به منابع مطمئن‌تر.

قاسمی با اشاره به همین تغییرات جمعیتی، از افزایش قابل توجه تقاضای آب در شرق استان تهران سخن می‌گوید و تأکید دارد که بخشی از زیرساخت‌های شبکه در پاسخ به همین رشد جمعیت توسعه یافته است.

در دماوند نیز اختلاف ارتفاع شدید میان نقاط مختلف شهر، خود مسئله دیگری برای شبکه ایجاد کرده است و به گفته مدیرعامل آبفای شرق استان تهران، برای تعدیل فشار شبکه در این شهرستان ۹۵ دستگاه فشارشکن مورد استفاده قرار گرفته است.

هم‌زمان، آبفا در سال گذشته پروژه‌های متعددی را برای افزایش ظرفیت شبکه اجرا کرده که از جمله آن‌ها می‌توان به احداث حدود ۴۰ هزار مترمکعب مخزن ذخیره، اجرای ۷۲ کیلومتر خط انتقال، اصلاح بخشی از خطوط انتقال و توسعه ۸۸ کیلومتر شبکه توزیع اشاره کرد.

زیرساختی که باید جمعیت امروز و جمعیت آینده را پوشش دهد، به تدریج به منابع بیشتری نیاز پیدا می‌کند اگر جمعیت افزایش پیدا کند اما ظرفیت تأمین آب ثابت بماند، فشار از یک نقطه به نقطه دیگر منتقل می‌شود؛ چاه بیشتر، پمپاژ بیشتر، مخزن بیشتر و خطوط بیشتر، بدون آنکه الزاماً مسئله اصلی یعنی دسترسی به یک منبع پایدار حل شده باشد و از همین‌جاست که آب دماوند از یک مسئله فنی به یک مسئله توسعه‌ای تبدیل می‌شود.

آبفای شرق استان تهران بر همین اساس، دو مسیر برای تأمین پایدارتر آب دماوند دنبال می‌کند؛ یکی مرتبط با منابع آبی حوزه نشتی تونل لار و دیگری مربوط به تخصیص آب از بالادست است.

قاسمی می‌گوید مطالعات مربوط به این طرح‌ها پیگیری شده و آبفا به دنبال آن است که حداقل یکی از پروژه‌ها را وارد فرآیند دریافت ماده ۲۳ و ردیف اجرایی بودجه کند.

نقطه‌ای که مساله آب وارد مرحله‌ای متفاوت می‌شود

تا امروز بخش قابل توجهی از تلاش‌ها برای مدیریت کمبود موجود بوده است؛ از تجهیز چاه‌ها و بهسازی منابع گرفته تا توسعه مخازن، خطوط انتقال و شبکه توزیع اما انتقال آب از یک منبع پایدارتر، اگر تصویب و اجرا شود، قرار است به سؤال دیگری پاسخ دهد، دماوند برای سال‌هایی که منابع زیرزمینی دیگر توان پاسخگویی ندارند، چه منبع جایگزینی خواهد داشت؟ این همان تفاوت میان مدیریت تنش و حل پایدار مساله است.

زنگ خطر کم‌آبی در دماوند؛ احتمال انتقال آب از خارج حوزه

آب فردا، تصمیم امروز

قاسمی معتقد است با توجه به وضعیت منابع آبی منطقه، اجرای این طرح‌های انتقال آب برای دماوند ضروری است و آبفا تلاش می‌کند حداقل یکی از آن‌ها را در سال جاری وارد ردیف اجرایی بودجه کند تا امکان آغاز عملیات در سال آینده فراهم شود.

اما اینجا هنوز یک فاصله مهم وجود دارد؛ فاصله میان مطالعه، تخصیص، تصویب، تأمین اعتبار و اجرای واقعی پروژه و این فاصله در پروژه‌های بزرگ آب و فاضلاب کم‌اهمیت نیست و خود قاسمی در بخش دیگری از سخنانش، تنگنای مالی را یکی از مهم‌ترین موانع اجرای پروژه‌های ملی آب و فاضلاب عنوان می‌کند و درباره پروژه‌های شرق استان تهران نیز از تفاوت میان اعتبار مصوب و تخصیص واقعی سخن می‌گوید.

بنابراین، برای دماوند صرفاً این کافی نیست که یک طرح انتقال آب روی میز باشد، این طرح باید مسیر مطالعات، مجوزهای قانونی، تخصیص آب، ردیف بودجه، تأمین مالی، پیمانکار و اجرا را طی کند؛ مسیری که ممکن است زمان‌بر باشد و در طرف دیگر ماجرا، نیاز مردم منتظر تکمیل این زنجیره نمی‌ماند.

هر سال جمعیت شهرها تغییر می‌کند، ساخت‌وساز ادامه پیدا می‌کند، نیاز به آب افزایش می‌یابد و منابع زیرزمینی نیز در معرض فشار باقی می‌مانند به همین دلیل هشدار دو تا سه‌ساله مطرح‌شده از سوی آبفا را نباید به معنای پیش‌بینی قطعی بی‌آبی دماوند دانست این هشدار، یک سناریوی وابسته به شروط مختلف است که اگر شرایط بارندگی به اندازه کافی جبران‌کننده نباشد و برای منابع پایدارتر نیز اقدام مؤثری انجام نشود، فشار بر تأمین آب افزایش خواهد یافت.

مساله فقط پیدا کردن آب نیست بلکه حفظ امکان زندگی و توسعه است و برای شهروند دماوندی، همه این اعداد و پروژه‌ها در نهایت به یک سؤال ساده برمی‌گردد آیا وقتی فرزندش بزرگ‌تر شود، وقتی یک خانواده جدید در شهر ساکن شود یا وقتی یک خانه تازه ساخته شود، شبکه آب دماوند هنوز توان تأمین آب شرب را خواهد داشت؟ پاسخ این سؤال را نمی‌توان فقط با تعداد چاه‌های حفرشده داد.

آبفا در سال‌های گذشته بخشی از فشار را با توسعه زیرساخت‌ها مدیریت کرده است؛ اما اگر منابع زیرزمینی توان سابق را نداشته باشند، ادامه همین مسیر بدون ایجاد یک منبع پایدارتر، به معنای تکرار یک چرخه خواهد بود افت منابع، حفر چاه جدید، تجهیز، انتقال، افزایش هزینه و دوباره کاهش آبدهی.

شواهد نشان می‌دهد تصمیم درباره انتقال آب برای دماوند صرفاً یک پروژه عمرانی دیگر نیست؛ تصمیمی درباره ظرفیت توسعه آینده شهر است و اگر منبع پایدار ایجاد شود، توسعه شهری و جمعیتی می‌تواند بر پایه زیرساخت مطمئن‌تری ادامه پیدا کند و اگر ایجاد نشود، هر میزان افزایش جمعیت و ساخت‌وساز، فشار بیشتری بر همان منابع محدود وارد خواهد کرد.

دماوند برای آب فردا، حالا ناگزیر است فراتر از مرزهای منابع زیرزمینی خود را نگاه کند، اما این نگاه هنوز در مرحله تصمیم، مطالعه و پیگیری است؛ و فاصله میان آب مورد نیاز مردم و آبی که واقعاً به شبکه می‌رسد را فقط اجرای به‌موقع پروژه‌ها می‌تواند پر کند.