هشدار درباره بحران پنهان آب در کشور / توهم امنیت آبی با سدهای ۵۸ درصدی و استان‌هایی که هنوز در خط قرمز تشنگی‌اند + نمودار

مینا نیکزاد، کارشناس حوزه آب، در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا در خصوص آخرین وضعیت سدهای کشور گفت: بر اساس آخرین آمار بهره‌برداری از سدهای مخزنی کشور منتهی به ۱۱ مرداد ۱۴۰۵، میزان پرشدگی سدها ۵۸ درصد اعلام شده است. اگرچه این عدد در مقایسه با میانگین ۱۰ ساله از رشد ۱۱ درصدی حکایت دارد، اما نگاهی به جزئیات آماری استان‌ها، واقعیتی متفاوت از «پایداری آبی» را روایت می‌کند.

وی با اشاره به وضعیت منابع آبی کشور اظهار کرد: بر اساس تحلیل فنی تراز منابع، یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، نابرابری جغرافیایی در ذخایر است. در حالی که کل ورودی آب به مخازن کشور نسبت به سال گذشته رشد قابل‌توجهی داشته است، این حجم ورودی به صورت متوازن توزیع نشده است.

نیکزاد ادامه داد: حوضه آبریز کارون و کرخه که تأمین‌کننده بخش بزرگی از ذخایر سطحی کشور هستند، اگرچه در مقایسه با سایر استان‌ها وضعیت ظاهری بهتری دارند، اما همچنان با چالش‌های پیچیده مدیریتی مواجه‌اند. فشار بر این سدها برای «حداکثرسازی تولید برق» در شرایطی که نیاز به مدیریت دقیق منابع برای پایداری در میان‌مدت وجود دارد، تضادی است که می‌تواند حق‌آبه‌های زیست‌محیطی پایین‌دست را با مخاطره روبرو کند.

این کارشناس حوزه آب تصریح کرد: در خوزستان، معیار موفقیت نباید صرفاً درصد پرشدگی مخازن باشد، بلکه کیفیت مدیریت خروجی‌ها برای جلوگیری از آسیب‌های اکولوژیک در پایین‌دست، شاخص اصلی است.

وی افزود: استان‌های هرمزگان، خراسان شمالی و سمنان با نرخ پرشدگی‌های بحرانی، که بسیاری از آن‌ها زیر ۲۰ درصد است، در واقع با «کسری مزمن ذخایر» روبرو هستند. در این مناطق، سدها دیگر نقش تنظیم‌کننده ندارند و تنها به عنوان سازه‌هایی برای نظاره بر تبخیر بالای آب باقی مانده‌اند.

نیکزاد با اشاره به چالش انتقال فشار به منابع زیرزمینی گفت: مهم‌ترین نکته فنی که در این گزارش مغفول مانده، رابطه مستقیم «تنش در سدهای کوچک» با «برداشت از آبخوان‌ها» است. در استان‌هایی نظیر خراسان رضوی و زنجان، وقتی ذخایر سدها به کمتر از ۲۵ درصد می‌رسد، کشاورزی و صنایع به ناچار به سمت اضافه‌برداشت از منابع زیرزمینی سوق پیدا می‌کنند.

وی هشدار داد: این روند در بلندمدت به معنای مرگ آبخوان‌ها و شتاب‌گیری نرخ فرونشست زمین است. داده‌ها نشان می‌دهند که در استان‌های مذکور، با یک «بحران پنهان» مواجه هستیم که در آمارهای سطحی سدها نمایان نمی‌شود.

این کارشناس حوزه آب با انتقاد از رویکرد سد‌محور در مدیریت منابع آب گفت: راهبرد فعلی کشور بر مدیریت «تولید محور» (تولید برق و کشاورزی) استوار است. گزارش آماری ۱۰ مرداد ۱۴۰۵ نشان می‌دهد خروجی سدها نسبت به میانگین ۱۰ ساله، ۱۹ درصد افزایش داشته است.

وی ادامه داد: این یعنی با وجود بارش‌های مطلوب، نرخ مصرف همچنان با سرعتی هم‌راستا با بارش رشد کرده و اجازه «آب‌گیری استراتژیک» برای سال‌های خشک احتمالی در آینده را نمی‌دهد.

نیکزاد تأکید کرد: شاخص «درصد پرشدگی» یک شاخص کمی و عددی است و نه کیفی. در برخی سدها، کاهش شدید سطح تراز باعث افزایش غلظت آلاینده‌ها و کاهش کیفیت آب برای شرب و کشاورزی شده است.

وی در پایان خاطرنشان کرد: آمار مرداد ۱۴۰۵ یک هشدار جدی است؛ افزایش ورودی‌های سطحی نباید موجب گمراهی سیاست‌گذاران در مسیر اصلاح الگوی مصرف شود. ایران در حال گذار از بحران خشکسالی به «بحران مدیریت تقاضا» است و بدون کاهش وابستگی به آب‌های زیرزمینی در استان‌های کم‌آب، تکیه بر سدها تنها مرهمی موقت بر زخمی عمیق است.