خطر زمین‌ لرزه‌ های خوشه‌ ای در عسلویه؛ هشدار پروفسور زارع درباره تهدید مجتمع‌ های پارس جنوبی

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، زلزله‌های متوالی در عسلویه طی سال گذشته و به‌ویژه زمین‌لرزه اخیر با بزرگی ۵.۴ در بامداد دوازدهم بهمن ۱۴۰۴، نگرانی‌ها درباره لرزه‌خیزی این منطقه و آسیب‌پذیری مجتمع‌های عظیم نفت و گاز پارس جنوبی را تشدید کرده است. وقوع خوشه‌ای زمین‌لرزه‌ها در پهنه‌ای که پیشینه تاریخی زلزله‌های بزرگ دارد و فعالیت‌های صنعتی گسترده برداشت نفت و گاز در آن انجام می‌شود، نشان می‌دهد هم عوامل طبیعی و هم انسانی در افزایش خطر زمین‌لرزه نقش دارند و تجربه لرزش شدید زمین برای ساکنان و زیرساخت‌های حساس صنعتی به یک تهدید جدی تبدیل شده است.

 پروفسور مهدی زارع- استاد زمین شناسی در این خصوص برای رکنا اینچنین نوشت:

"زمین لرزه عسلویه با بزرگای ۵.۴ در بامداد ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ در پی زمینلرزه با بزرگای ۵.۷ در روز هفتم بهمن و در پی خوشه لرزه های کوچک و متوالی در ششم مرداد ۱۴۰۴ رخ داد. با رخداد دو زمینلرزه ۴.۵ و ۴.۹ در بعد از ظهر جمعه ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ در عسلویه در استان بوشهر در ساحل خلیج فارس ، تعداد زمینلرزه های با بزرگای بیش از ۴ در ظی یکسال منتهی به ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ به ۴۳ رخداد در پهنه عسلویه و پیرامون رسید.

اعداد متوسط سالانه رخداد زمینلرزه ها در همین پهنه بر اساس آمار بیست ساله گذشته حدود ۲۰ رخداد با چنین اندازه ای در سال است. پرسش مهمی پیرامون لرزه خیزی عسلویه مطرح است.

از اول تا بیست و پنج بهمن 1404 تعداد زمینلرزه های عسلویه و پیرامون با بزرگای بیش از 4 به 9 رخداد رسید. این زلزله ها به صورت متوالی در جایی رخ می دهد که در ششم مرداد۱۴۰۴،  زمین‌لرزه ۴.۹  و در عمق ۲۱ کیلومتری ، و  ۴ مرداد ۱۴۰۴ زمین لرزه‌ای به بزرگای ۴.۷  در عمق ۱۰ کیلومتری   و ۵ مرداد ۱۴۰۴ زمین لرزه‌ای به بزرگای ۴  و در عمق ۲۵ کیلومتری  تجربه کرده است.  این منطقه را بخشی از یک سامانه گسترده لرزه‌خیز در جنوب ایران دانست. زلزله تاریخی ۹۷۸م و 1008 م  در بندر سیراف، وقوع زمین‌لرزه در منطقه عسلویه  ناشی از فعال بودن بخشی از خمیدگی جبهه کوهستان  است. وجود گنبدهای نمکی باعث می‌شود زلزله‌ها به صورت خوشه‌ای و پیاپی رخ دهند مین‌لرزه‌های تاریخی مانند زلزله‌های سال‌های ۹۷۸ و ۱۰۰۸ میلادی در نزدیکی بندر سیراف (نزدیک عسلویه) و زلزله‌های جدیدتر مانند فروردین ۱۳۹۲ دشتی و فروردین ۱۴۰۰ گناوه، همه ناشی از فعالیت همین گسل‌ها بوده‌اندوجود گنبدهای نمکی در منطقه باعث می‌شود که زلزله‌ها به صورت خوشه‌ای و پیاپی رخ دهند .

بزگترین مخزن گازی ایران - پارس جنوبی -  که 8 درصد کل گاز دنیا را دارد در عسلویه استان بوشهر با کشور قطر مشترک است و  حدود 40درصد این میدان متعلق به ایران است . تا کنون کلیه فازهای این میدان به بهره برداری رسیده است. این میدان شامل 24 فاز در شهرستانهای عسلویه و کنگان و  خوراک آن ها از سکوهای گازی به طول میانگین 100 کیلومتر دریافت می شود. این میدان دارای ذخایر نفتی قابل توجهی است در  لایه های نفتی پارس جنوبی است و از طریق حفر ۷ حلقه چاه و کشتی فراورشی و صادراتی کوروش با ظرفیت ذخیره حدودا ۷۰۰ هزار بشکه نفت خام بهره برداری ‌می شود. از سوی دیگر  میدان نفتی عسلویه شرقی، در ارتفاعات شمال‌غرب بندر عسلویه و میان میدان گازی تابناک و میدان عسلویه غربی در محدوده عسلویه واقعند.

ژرفای حفاری میدان عسلویه شرقی ۲۵۶۰ متر و ذخیره درجای نفتی آن، ۵۲۵ میلیون بشکه است.  تاکنون لایه‌های مخزنی کنگان و دالان در نواحی و میدان‌ها مجاور مانند میدان تابناک، هما و شانول (منطقه عسلویه) دارای گاز طبیعی و سپس در این لایه نفت سبک کشف شده‌است.

در کنار علت طبیعی، بحث تأثیر فعالیت‌های صنعتی نیز مطرح است. استخراج گسترده نفت و گاز از مخازن عظیمی مانند پارس جنوبی می‌تواند با ایجاد تغییرات در تنش‌های پوسته زمین، باعث وقوع زمین‌لرزه‌های القایی (Induced) یا چکانشی (Triggered) شود . این فرآیند به این معناست که فعالیت‌های انسانی، مانند حفاری عمیق و برداشت سیالات، می‌تواند تعادل تنش‌ها را بر هم زده و باعث لغزش زودهنگام روی گسل‌هایی شود که از قبل تحت فشار بوده‌اند  بخشی از زمین‌های منطقه به عملیات برداشت نفت و گاز   به صورت مصنوعی ایجاد شده‌اند. خشک‌کردن بخش‌هایی از ساحل و ساخت بسترهای جدید، مانند آنچه در ژاپن یا شیلی هم دیده می‌شود، موجب تقویت و تشدید امواج لرزه‌ای در عسلویه شده است. وقتی زلزله‌ای با بزرگای ۴.۵  رخ می‌دهد، تکان آن برای کسانی که در طبقات بالا قرار دارند بسیار شدیدتر حس می‌شود. بنابراین هم لرزه‌خیزی ذاتی منطقه و هم ساختارهای انسانی، تجربه زلزله را برای ساکنان عسلویه ملموس‌تر و نگران‌کننده‌تر میکند.

عسلویه در مرز جبهه کوهستان زاگرس و  لرزه‌خیزی منطقه عسلویه، در ساحل شمالی خلیج فارس، تحت تأثیر موقعیت آن در لبه منطقه برخورد قاره‌ای وسیع عربی -اوراسیا قرار دارد.  لرزه خیزی این پهنه تحت تاثیر حرکت رو به شمال ورقه عربی است که با سرعت تقریبی 25 میلی‌متر در سال با ورقه اوراسیا/ایران  برخورد می‌کند. در مرز این برخورد نوار  چین‌خورده و رانده زاگرس از  نظر لرزه‌خیزی فعال‌ترین منطقه  ایران است، گسل اصلی جوان و گسل معکوس اصلی زاگرس  گسل‌های امتدادلغز راستگرد  و فشاری  هستند که بخشی از همگرایی مورب بین ورقه ها را سامان می دهند. موقعیت خاص عسلویه در دشت ساحلی خلیج فارس، در لبه جلویی جنوب غربی کوه‌های زاگرس است. این موقعیت، آن را مستقیماً پیشگودال زاگرس قرار می‌دهد، منطقه‌ای از رسوبات رسوبی ضخیم  که میدان‌های گازی غول‌پیکر یافت می‌شوند. ساختارهای غالب، گسل‌های راندگی کور که به سطح نمی رسند.  و با رشد چین‌های تاقدیسی بزرگ و کشیده مانند تاقدیس‌های کنگان و وراوی مرتبط هستند. این چین‌ها میزبان میدان گازی پارس جنوبی – ایران /گنبد شمالی- قطر هستند.

وجود سازند نمکی هرمز به عنوان یک لایه ضعیف و شکل‌پذیر عمل می‌کند. این نمک، تغییر شکل بالای آن را از پی سنگ زیرین جدا می‌کند و منجر به چین‌خوردگی و گسلش می‌شود که اغلب در داخل توده رسوبی ضخیم نفوذ کرده است. زلزله‌ها معمولاً کم ژرفا  و با بزرگای کم تا متوسط ​​(ML 3.0 - 5.5) هستند. کانون‌های زلزله اغلب در یک الگوی انتشار به جای تشکیل آثار گسل خطی و واضح روی سطح، با روند چین‌ها همسو می‌شوند. اکثر زمین‌لرزه‌ها توسط لغزش روی گسل‌های راندگی کور در پوشش رسوبی یا، به طور کمتر رایج، روی ساختارهای عمیق‌تر ایجاد می‌شوند.

احتمال قابل توجهی برای تجربه لرزش شدید زمین از یک زلزله شدید بزرگای ۶-۶.۵  در یک دوره 50 ساله وجود دارد. مقادیر حداکثر شتاب زمین  برای طراحی مهندسی استفاده می‌شوند، قابل توجه و پتانسیل خسارت بسیار بالا به دلیل آسیب‌پذیری و قرار گرفتن در معرض آن است. عسلویه محل مجتمع صنعتی عظیم میدان گازی پارس جنوبی، یکی از بزرگترین قطب‌های انرژی جهان، با پالایشگاه‌ها، کارخانه‌های پتروشیمی، تأسیسات LNG و خطوط لوله است. لایه‌های رسوبی ضخیم و نرم (آبرفت) دشت ساحلی می‌توانند امواج لرزه‌ای را به طور قابل توجهی تقویت کنند و شدت و مدت لرزش را در مقایسه با مکان‌های سنگ بستر افزایش دهند.

ارزیابی خطر در مرز ورقه عربی: زلزله های زاگرس ایران و ریسک شهرها

در مرز شمال شرقی ورقه عربی گسل اصلی جوان زاگرس  شهر های  کرمانشاه با حدود ۱.۳ میلیون، و  خرم‌آباد  با حدود ۵۰۰  هزار نفر جمعیت  و شهر های کوچکتر دریگر در نزدیک گسله قرار دارند.  زلزله ۲۱ آبان ۱۳۹۶ ازگله سرپل ذهاب که با بزرگای  ۷.۳   و در اثر جنیایی گسل پی سنگی ذهاب رخ داد کرمانشاه و سرپل ذهاب را  لرزاند و  ۶۴۰ کشته  برجای گذاشت. در گسل اصلی جوان زاگرس، سازوکار امتدادلغز راستگرد نمایان است، یعنی در زلزله سیلاخور در ۲۳ ژانویه ۱۹۰۹، با بزرگی ۷.۴ ریشتر روی گسل دورود ، و در کمربند چین‌خورده زاگرس، گسل سرپل زلزله ذهاب در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۷، روی گسل پی سنگی ذهاب ، با بزرگی Mw7.3، بزرگترین زلزله ثبت شده در  رشته کوه  زاگرس است .

باز شدن دریای سرخ با همگرایی ورقه های  عربی و اوراسیا مرتبط است. در لبه جلویی ورقه  عربی، کوه‌های زاگرس چین‌خورده که در ده هزار سال گذشته با نرخ 20 میلی‌متر در سال کوتاه شده‌اند، منجر به دوره‌های عمده‌ای از بالاآمدگی ساحلی شده است که آخرین آن 1700 سال قبل از میلاد مسیح بوده است. در شکاف اردن دگرگون‌شده،  در غرب ورقه  عربی  دوره بازگشت حدود 1600 سال برای رویدادهای ML ≥5.5 گزارش شده است. سابقه دیرینه‌مغناطیسی برای 3.2 میلیون سال گذشته نشان می‌دهد که میانگین نرخ گسترش دریای سرخ حدود 20 میلی‌متر در سال است. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد فعالیت آب-گرمایی در دریای سرخ ضربانی با دوره بازگشت 2000 سال  و نشان‌دهنده انبساط ناپیوسته است. سابقه نوزمینساختی هولوسن زاگرس، شکاف اردن و دریای سرخ محصول برخورد  ورقه ها  و تجمع و آزادسازی کرنش در پوسته در امتداد حاشیه ورقه  است.

شیراز با حدود ۱.۹ میلیون و  اهواز با حدود ۱.۳ میلیون  و  بندرعباس ‌هریک با حدود ۷۰۰ هزار نفر جمعیت در پهنه زاگرس ‌قرار دارند. در آغاز سال ۲۰۲۶، حدود ۱۹۰  میلیون نفر در ورقه  عربی و حدود نیمی از آنها (حدود ۹۵  میلیون نفر) در مرزهای این ورقه  زندگی می‌کنند. از سوی دیگر، حدود ۲۰ میلیون نفر در ایران - در کوه‌های زاگرس - و ۱۰ میلیون نفر در ترکیه (جنوب شرقی آناتولی) و حدود ۱۵ میلیون نفر در مصر و سودان، در مجاورت مرزهای ورقه  عربی ساکنند.  بنابراین، جمعیتی بالغ بر ۱۳۵ میلیون نفر در مرزهای شبه جزیره عربی یا در نزدیکی آنها زندگی می‌کنند. خطر زلزله برای شهرهای نزدیک به این مرزها، مانند بیروت، دمشق، حلب، غازیانتپ  دیاربکر، شیراز، اهواز، بوشهر ، بندرعباس، کرمانشاه ، ارومیه،  شهر کویت، دوحه، دبی، منامه، مدینه، جده، صنعا ، عدن و قاهره، در معرض بیشترین خسارات احتمالی ناشی از زلزله‌های بعدی در مرزهای ورقه  عربی هستند . جمعیت ساکن در سواحل شمال خلیج فارس در حدود ۵ میلیون نفر در ایران و حدود ۹ میلیون نفر در عراق و کویت است . , و حدود ۶ میلیون نفر در سواحل جنوبی خلیج فارس در عربستان، بحرین، قطر و امارات است. بنابراین حدود ۲۰ میلیون نفر در سواحل خلیج فارس زندگی میکنند. از سوی دیگر، ورقه  عربی در حال حاضر ۴۸٪ از ذخایر نفت جهان و ۴۳٪ از ذخایر گاز طبیعی جهان را در خود جای داده است. ورقه  عربی تقریباً ۵۷۰ میلیون سال رسوب‌گذاری بی‌وقفه را تجربه کرده است که محیطی ایده‌آل برای تولید هیدروکربن است.

ورقه  عربی عمدتاً از شبه‌جزیره عربی تشکیل شده است. این ورقه  از غرب تا شبه‌جزیره سینا و دریای سرخ و از شمال تا شام امتداد دارد، در شرق با ورقه  هند-استرالیا در منطقه شکستگی اوون در اقیانوس هند و در غرب با مرز گسل تراگذر  بجرالمیت  (DST) قرار دارد. در جنوب، ورقه  عربی با یک مرز واگرا با ورقه  آفریقا به نام شکاف دریای سرخ محدود می‌شود. در شمال، ورقه  عربی دارای یک مرز همگرا با ورقه  آناتولی و ورقه  اوراسیا، از جمله گسل آناتولی شرقی، رشته کوه چین‌خورده و راندگی زاگرس و مکران است .

باز شدن دریای سرخ در پایان دوره ائوسن حدود ۳۴ میلیون سال پیش آغاز شد و جدایی آفریقا و عربی تقریباً ۲۵ میلیون سال پیش در دوره الیگوسن رخ داد و از آن زمان ورقه  عربی به سمت ورقه  اوراسیا در حال حرکت بوده است. برخورد ورقه های  عربی و اوراسیا، کوه‌های زاگرس ایران و شمال عراق را تشکیل داده است. به دلیل برخورد ورقه  عربی و ورقه  اوراسیا، برخی از شهرها مانند شهرهای جنوب غربی ایران، شمال عراق و جنوب شرقی ترکیه (که در لبه ورقه  عربی قرار دارند) بسیار لرزه‌خیز هستند.

ورقه  عربی توسط مرزهای تکتونیکی فعال لرزه‌ای احاطه شده است، از جمله گسل زاگرس- بیتلیس در شمال غربی و شمال، گسل آناتولی شرقی در شمال غربی، گسل عقبه- بحرالمیت در غرب و شمال غربی، مرزهای واگرای دریای سرخ و خلیج عدن در غرب. اکثریت قریب به اتفاق زمین لرزه‌ها در مرزهای ورقه عربی رخ می‌دهند .

  مرزهای ورقه  عربی تقریباً ۲۶۰۰ کیلومتر در شمال شرقی و ۳۰۰۰ کیلومتر در شرق است و ضخامت این ورقه  تقریباً ۴۰ کیلومتر است ."

به گزارش رکنا، با توجه به سابقه لرزه‌خیزی تاریخی منطقه و تداوم فعالیت‌های صنعتی گسترده در پهنه عسلویه، کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون برنامه‌ریزی دقیق برای مقاوم‌سازی زیرساخت‌ها و مدیریت بحران، تکرار زمین‌لرزه‌های خوشه‌ای می‌تواند خطر جانی و مالی جدی برای ساکنان و مجتمع‌های انرژی عظیم منطقه به همراه داشته باشد.