تغییر شرایط وقوع آتش‌سوزی جنگل‌ها/ پاییز و زمستان هم در آتش

به گزارش رکنا، جنگل‌های ایران، از زاگرس تا هیرکانی، ریه‌های سبز سرزمین ما هستند، جایی که هزاران گونه گیاهی و جانوری در آن زندگی می‌کنند و میلیون‌ها انسان از آب، هوا و خاک حاصل از آن بهره‌مند می‌شوند، تا چند سال گذشته وقوع آتش سوزی در جنگل ها در تابستان یعنی فصل خشک و گرم سال رخ می داد اما مساله مهم این است که اکنون شاهد وقوع آتش سوزی حتی در فصل پاییز و زمستان هستیم و شعله‌های بی‌رحم آتش بخشی زیادی از میراث هزاران ساله ما را در چشم‌برهم‌زدنی نابود می‌کنند.

طبق گزارش‌های رسمی، سالانه بیش از ۱۵ هزار هکتار از جنگل‌ها و مراتع ایران در آتش می‌سوزند؛ رقمی که نه‌تنها نشان‌دهنده یک فاجعه زیست‌محیطی است، بلکه زنگ خطری برای آینده‌ منابع طبیعی کشور محسوب می‌شود، هر هکتار جنگل سوخته یعنی از دست رفتن زیستگاه پرندگان، پستانداران و گیاهانی که شاید دیگر هرگز باز نگردند.

این آتش‌سوزی‌ها تنها نابودی درختان نیست بلکه به معنای از دست رفتن امید روستاییانی است که معیشتشان به جنگل گره خورده، به معنای تشدید خشکسالی و فرسایش خاک و به معنای کاهش کیفیت زندگی نسل‌های آینده است.

چند سالیست که آتش‌سوزی جنگل‌ها در ایران به یکی از جدی‌ترین بحران‌های محیط‌زیستی کشور تبدیل شده است، هر ساله هزاران هکتار از جنگل‌های ایران بر اثر عوامل انسانی و طبیعی دچار حریق می‌شوند، این موضوع نه‌تنها اکوسیستم‌های ارزشمند ایران را تهدید می‌کند، بلکه معیشت جوامع محلی و منابع آب کشور را نیز تحت فشار قرار می‌دهد.

جنگل های زاگرس، هیرکانی و ارسباران گنجینه های ارزشمندی هستند که تحت تاثیر خشکسالی در معرض آتش سوزی قرار گرفته اند، استان‌های ایلام، کرمانشاه، لرستان و کهگیلویه و بویراحمد در محدوده جنگل های زاگرس بیشترین آتش سوزی را به خود می بینند، همچنین در جنگل‌های هیرکانی که جزو جنگل‌های باستانی در شمال ایران (گیلان و مازندران) هستند هم در این سالها به علت تداوم خشکسالی و کم بارشی همواره در معرض خطر قرار گرفته اند، جنگل‌های ارسباران در آذربایجان شرقی نیز به دلیل گرما و خشکی آتش‌سوزی‌ها در آن تکرار می‌شود.

مساله مهم این است که آتش سوزی همواره در جنگل ها رخ می دهد و این امری طبیعی است اما آن چیزی که مهم است این است که امروزه شرایط وقوع متفاوت شده است، در واقع الگوی زمانی، مکانی و شدت آتش سوزی ها تغییر کرده و از حالت طبیعی خارج شده است، یعنی در گذشته اگر آتش سوزی فقط در تابستان رخ می داد اما امروزه حتی در فصل پاییز و زمستان هم شاهد وقوع آتش سوزی هستیم که نمونه بارز آن وقوع آتش در ۱۰ آبان ماه امسال در جنگل های الیت است که جزو گنجینه های ارزشمند جنگل های هیرکانی محسوب می شود.

در این روند باید به این مساله توجه کنیم که توان طبیعت به حدی کاهش یافته که اکوسیستم دیگر نمی تواند از پس این تهدیدات برآید، تا چند سال پیش طبیعت خود به خود توان خودپالایی داشت و به مرور ترمیم می شد اما دیگر توان طبیعت به آستانه رسیده و قدرتی برای بازتوانی باقی نمانده است از این رو حیات وحش غافلگیر می شوند و این روند خسارات را بالا می برد.

معاون آموزش و مشارکت های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست چندی پیش گفته بود؛ سال گذشته بیش از ۱۸ هزار هکتار آتش سوزی در جنگل ها و مراتع کشور رخ داده و حتی گاهی تا ۵۰ هزار هکتار هم گزارش شده است با توجه به شرایط اقلیمی پیش بینی می شود که این میزان بیشتر شود، به عنوان مثال در شمال کشور در این فصل آتش سوزی بی سابقه بود، خشکسالی در شمال کشور از ارتفاعات آغاز شده، یخچال های طبیعی از بین رفته اند، رودخانه ها در حال فصلی شدن هستند و جنگل ها دچار مشکل شده اند، بنابراین بروز آتش سوزی بعد از این مداوم خواهد بود.

هادی کیادلیری اظهار کرد: بررسی ها نشان می دهد علت بیش از ۹۰ درصد آتش سوزی ها انسانی یا عمدی و یا سهوی است که کاهش آن نیاز به آموزش دارد.

کارشناسان معتقدند بروز آتش سوزی در جنگل ها به ۲ علت عمده انسانی و طبیعی است که « بی‌احتیاطی گردشگران مانند رها کردن آتش یا زباله‌های قابل اشتعال» ، کشاورزی و چرای دام همراه با آتش زدن بقایای مزارع یا مراتع » و « قاچاق چوب و تخریب عمدی برای تغییر کاربری زمین » جزو عوامل انسانی و « خشکسالی‌های مکرر و افزایش دما » و « وزش بادهای شدید که موجب گسترش آتش می شود » جزو عوامل طبیعی هستند.

این شرایط می تواند پیامدهای محیط زیستی زیادی به همراه داشته باشد از جمله آن « از بین رفتن تنوع زیستی» مانند گونه‌های گیاهی و جانوری منحصر به فرد ایران از جمله بلوط زاگرس و از بین رفتن زیستگاه گونه های جانوری ، « فرسایش خاک» تهدید دیگری است چون پس از آتش‌سوزی، پوشش گیاهی نابود می شود و خاک در معرض فرسایش شدید قرار می‌گیرد.

از سوی دیگر « کاهش منابع آب » هم پیامد دیگر این آتش سوزی ها است چون جنگل‌ها نقش مهمی در ذخیره و تنظیم منابع آب دارند بنابراین نابودی آن‌ها باعث کاهش کیفیت و کمیت آب می‌شود.

این عوامل می تواند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی زیادی مانند خسارت به جوامع محلی، هزینه‌های سنگین مهار آتش و کاهش گردشگری طبیعی را به همراه داشته باشد.

به اعتقاد کارشناسان با انجام یک سری اقدامات می توان حداقل خسارات را کاهش داد، از جمله آنها « تقویت تجهیزات و نیروهای امدادی» ، « فرهنگ‌سازی عمومی» ، « ایجاد سامانه‌های هشدار سریع » و « مدیریت پایدار جنگل‌ها » است، در روند آتش سوزی جنگل های الیت شینا انصاری معاون رییس جمهور و رییس سازمان محیط زیست گفته بود؛ با توجه به تشدید خشکسالی‌ها و کم بارشی در کشور ضروری است یگان ویژه‌ای برای واکنش سریع و به هنگام در جهت مقابله با آتش در عرصه های ملی در زیر مجموعه ستاد مدیریت بحران کشور تشکیل شود.

در واقع آتش‌سوزی جنگل‌ها در ایران یک بحران چندوجهی است که ریشه در ترکیب عوامل انسانی و طبیعی دارد، برای مقابله با آن، نیاز به همکاری دولت، مردم و سازمان‌های محیط‌زیستی وجود دارد، اگر اقدامات پیشگیرانه و مدیریت پایدار جدی گرفته نشود، بخش بزرگی از جنگل‌های ارزشمند ایران در دهه‌های آینده از دست خواهد رفت.

مساله مهم در این میان داشتن تجهیزات به روز است که سازمان حفاظت محیطزیست در این زمینه چندان غنی نیست، حمید ظهرابی معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست در این باره گفته بود: سازمان حفاظت محیط‌زیست برای ١٢ درصد از خاک سرزمینی که از مناطق حفاظت شده و در وسعت ۱۹.۸ میلیون هکتار است برنامه‌های تخصصی اطفای حریق دارد که با همکاری جوامع محلی در قالب دوره‌های تخصصی و آموزشی شکل خواهد گرفت.

وی تاکید کرد: عمده اولویت ما در آتش سوزی ها پیشگیری، پیش بینی و پیش آگاهی است لذا آموزش در برنامه های ما قرار دارد، در این مسیر در منطقه زاگرس کار را به سمتی بردیم که به جای حضور مستمر و مداوم دولت در منطقه، مردم و جوامع محلی حضور داشته باشند و کار را به آنها واگذار کردیم و در نظر داریم این روند را برای تمام مناطق تحت حفاظت سازمان اجرا کنیم.

وی درباره به کارگیری تجهیزات جدید در روند اطفای حریق گفت: در تلاش هستیم تا فناوری های روز دنیا و هوش مصنوعی در راستای اطفای حریق و حتی جلوگیری از حریق در مناطق بهره ببریم در این راستا سال گذشته با یک مجموعه دانش بنیان تفاهم نامه ای امضا کردیم و بر اساس آن سامانه ای در اختیار سازمان قرارگرفت که می تواند تا ۳ روز پیش از وقوع آتش سوزی نسبت به علائم بروز آن هشدار دهد.

وی تأکید کرد: تمرکز ما در حفاظت از تنوع زیستی بر اساس دانش‌محوری، مشارکت‌طلبی و مشارکت‌پذیری است. در کنار استفاده از فناوری‌های نوین، نقش مشارکت مردمی در حفظ محیط زیست بسیار حیاتی است.

ظهرابی اظهار کرد: امکانات ما برای اطفای حریق تخصصی نیستند بلکه یک سری ابزارهای تغییر کاربری داده شده هستند که برخی برای این کار مناسب نیستند باید ابزارهای تخصصی داشته باشیم تا بتوانیم طبیعت و محیط زیست خود را حفظ کنیم بر این اساس استفاده از هوش مصنوعی و ابزارهای به روز و هوشمند در دستور کار سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفته است.

وی تاکید کرد: با تمام این کاستی ها اما سازمان حفاظت محیط زیست با تکیه بر نیروهای محیط بانی و استفاده از تجربیات مردم محلی و بومی همواره تمام قد برای حفظ محیط زیست تلاش می کند و شبانه روزی در مناطق تحت حفاظت حضور دارد تا کمترین آسیب متوجه طبیعت کشور و زیستمندان آن شود که آتش سوری جنگل های الیت نمونه بارز آن است.

وی گفت: همچنین به منظور جلوگیری از وقوع آتش سوزی ها و بروز خسارت به گنجینه های ارزشمند طبیعت، برنامه پنج‌ساله مدیریت حریق در مناطق چهارگانه تدوین شده و برای تخصیص اعتبارات مورد نیاز به سازمان برنامه و بودجه کشور ارسال شده است.