آیا دولت پزشکیان در آستانه بزرگترین آبروریزی فرهنگی ایران است؟ وضعیت نگران کننده تخت جمشید

دولت پزشکیان در برابر آزمونی بزرگ برای حفاظت از تخت جمشید

آینده حریم تخت جمشید

محمدجواد جعفری، مدیر پیشین پایگاه میراث جهانی تخت جمشید، چند روز پیش از کناره گیری خود خبر داد و گفت دلیل استعفایش، فشار برای پیوستن بخش هایی از حریم تخت جمشید به محدوده شهری مرودشت بوده است. این ادعا هنوز به صورت مستقل تایید نشده، اما پس از departure او، مدیر تازه ای برای پایگاه تخت جمشید منصوب شد و بحث قدیمی توسعه مرودشت در محدوده حریم این اثر جهانی دوباره بالا گرفت.

طرح الحاق ۹۶۱ هکتار به مرودشت

نخستین خبرها درباره پیوستن حریم درجه دو تخت جمشید به طرح توسعه شهری مرودشت در مهرماه ۱۴۰۴ منتشر شد. این موضوع از همان ابتدا با واکنش منفی شماری از کارشناسان میراث فرهنگی و باستان شناسان همراه شد.

اسفندیار عبداللهی، نماینده مرودشت، در آن زمان نقشه ای منتشر کرد و از افزودن حدود ۹۶۱ هکتار

این محدوده فقط شامل زمین های بکر منطقه باستانی فیروزی نیست، بلکه با بخش هایی از شهر هخامنشی پارسه که هنوز مورد کاوش کامل قرار نگرفته، نیز ارتباط دارد.

مقایسه نقشه ارائه شده با نقشه باستان شناسی ویلیام سامنر، که پیش از انقلاب تهیه شده است، نشان می دهد قسمت مهمی از زمین های مورد بحث با حریم حفاظتی تخت جمشید و محوطه های شماره گذاری شده آن هم پوشانی دارد. تل آجری در محوطه شماره ۵

چرا حریم تخت جمشید اهمیت دارد؟

تخت جمشید فقط مجموعه کاخ ها و تختگاه هخامنشی نیست. برای حفاظت از این میراث جهانی، چند لایه حفاظتی شامل عرصه و حریم های درجه یک، دو و سه تعیین شده است.

عرصه

در حریم درجه یک

حریم درجه دو

مقررات این حریم از دهه ۱۳۹۰ به بعد سختگیرانه تر شد و تغییر کاربری زمین های کشاورزی در آن ممنوع اعلام شد. ساخت و ساز در روستاهای واقع در این محدوده نیز به اجازه میراث فرهنگی نیاز دارد.

ارتفاع بناها در حریم درجه دو معمولا بین ۴.۵ تا ۸ متر محدود است و در صورت صدور مجوز، نوع استفاده از بنا باید با کارکرد گردشگری منطقه هماهنگ باشد. برای تعیین مرز این حریم نیز حدود ۵۰۰ میل بتنی

حریم درجه سه محدودیت کمتری دارد و بیشتر برای نظارت بر تحولات منطقه در نظر گرفته شده است. هدف کلی این لایه بندی، حفظ منظر فرهنگی و تاریخی و جلوگیری از پیشروی تدریجی شهر و فعالیت های کشاورزی به سوی تخت جمشید است.

سابقه شهرک مهدیه در حریم تخت جمشید

اختلاف بر سر توسعه مرودشت و حریم تخت جمشید سابقه ای طولانی دارد. حدود ۳۰ سال پیش، شهرکی به نام مهدیه به محدوده مرودشت افزوده شد.

این شهرک حدود ۱۰۰ هکتار وسعت داشت که ۴۰ هکتار آن به خود شهرک و تقریبا ۶۰ هکتار دیگر به زمین های پیرامونی مربوط می شد. بخشی از این اراضی وارد حریم درجه دو تخت جمشید شد.

از سال ۱۳۹۰، این محدوده در وضعیت تثبیت شده قرار گرفت و توسعه آن متوقف شد. در نتیجه، کاربری تازه، فعالیت جدید یا پلاک دیگری به این بخش اضافه نشد.

در صورت بررسی تغییر کاربری برخی فضاها نیز مقرر شده بود استفاده جدید باید در قالب های گردشگری، شهری یا فرهنگی تعریف شود. حتی ایجاد مراکزی مانند رستوران به تایید شورای حریم نیاز دارد.

در همان دوره، مسیر توسعه اصلی مرودشت به سمت جنوب و غرب، یعنی محدوده ای در جهت راه آهن، مسکن مهر و پتروشیمی، هدایت شد. توسعه در جهت شمال و شمال شرق، که به تخت جمشید منتهی می شود، ممنوع اعلام شد.

این سیاست برای جلوگیری از آسیب به آثار مدفون هخامنشی، حفظ منظر تاریخی منطقه و پیشگیری از ساخت بناهایی با کاربری ناسازگار با چشم انداز تخت جمشید اتخاذ شد.

هشدار یونسکو درباره گسترش مرودشت

پیشروی شهر مرودشت به سمت تخت جمشید پیش از این نیز به عنوان یکی از تهدیدهای احتمالی این اثر جهانی مطرح شده بود.

یونسکو در گزارش دوره ای سال ۲۰۲۳، گسترش مرودشت به سوی حریم تخت جمشید، شکل گیری روستاهای تازه و ورود صنایع آلاینده را از عوامل تهدید کننده دانست و از ایران خواست این روندها را کنترل کند.

در دوره ای که نماینده مرودشت و شهرداری از الحاق ۹۶۱ هکتار سخن می گفتند، محمدجواد جعفری اعلام کرد نقشه منتشر شده با واقعیت منطبق نیست و شهرک مهدیه همچنان در وضعیت تثبیت شده قرار دارد. او تاکید کرد توسعه ای فراتر از خطوط مشخص شده در نقشه نباید انجام شود.

با این حال، بررسی های بعدی نشان داد محدوده پیش بینی شده در طرح توسعه و حریم شهری مرودشت، حتی بخش هایی از خود تخت جمشید را نیز شامل می شود. به این ترتیب، دامنه نگرانی ها فقط به ۴۶۰ هکتار مورد اختلاف محدود نمی ماند.

تصمیم شورای حریم درباره توسعه مرودشت

در پی بالا گرفتن اختلاف ها، شورای فنی تخت جمشید و شورای حریم تشکیل جلسه دادند. کارشناسان ارشد میراث فرهنگی، فرماندار، نماینده دادستان و شماری از مدیران شهری مرودشت در این نشست ها حضور داشتند.

نتیجه بررسی ها، تاکید بر ممنوعیت هرگونه تعرض به عرصه، حریم درجه دو و محوطه های باستانی تخت جمشید

شورای حریم، مرجع اصلی بررسی مداخلات در محدوده تخت جمشید به شمار می رود. بر همین اساس، وزارت میراث فرهنگی و اداره کل میراث فرهنگی استان نیز تایید توسعه شهری مرودشت را متوقف کردند و خواستار بازنگری در مصوبه ها و الحاق های پیشنهادی شدند.

موضع رسمی اعلام شده این بود که هیچ بخشی از حریم درجه دو تخت جمشید نباید مورد تعرض قرار گیرد.

استعفای مدیر پایگاه و ادعای اعمال فشار

جعفری پس از کناره گیری مدعی شد برای موافقت با طرح توسعه تحت فشار قرار گرفته است. در مقابل، برخی باستان شناسان عملکرد دوره مدیریتی او را نیز نقد کرده اند.

این منتقدان احتمال داده اند تاییدهای اولیه در دوره مدیریت جعفری، ناخواسته زمینه ای ایجاد کرده باشد تا نماینده مرودشت و شهرداری بتوانند از آن برای پیشبرد طرح توسعه استفاده کنند.

با وجود این، نه ادعای جعفری درباره فشار و نه انتقادهای مطرح شده درباره عملکرد او تاکنون به شکل مستقل اثبات نشده است.

آنچه اکنون روشن است، این است که نهایی شدن الحاق حریم مرودشت و قرار گرفتن تخت جمشید در محدوده الحاقی، به تایید وزیر میراث فرهنگی و وزیر راه و شهرسازی نیاز دارد. تاکنون تاییدی از سوی این دو وزارتخانه اعلام نشده است.

بنابراین، طرح الحاق در شرایط فعلی هنوز موضوعی در حال بررسی

مسئله فراتر از ۴۶۰ هکتار است

اهمیت این پرونده تنها به مساحت زمین های مورد اختلاف مربوط نمی شود. در صورت قرار گرفتن بخش هایی از حریم درجه دو در مسیر توسعه شهری، منطقه باستانی فیروزی، قسمت های کاوش نشده شهر پارسه و محوطه هایی مانند تل آجری در معرض نگرانی جدی قرار خواهند گرفت.

ارزش تاریخی بسیاری از این نقاط هنوز به طور کامل شناسایی نشده است. هرگونه ساخت و ساز در نزدیکی آنها می تواند علاوه بر آسیب مستقیم به آثار، منظر فرهنگی، مسیرهای دسترسی، زیرساخت ها، کاربری زمین ها و امکان انجام پژوهش های آینده را نیز تغییر دهد.

از این رو، تعیین محدوده توسعه مرودشت صرفا یک تصمیم شهری نیست و با نحوه حفاظت از یکی از مهم ترین محوطه های میراث جهانی ایران ارتباط مستقیم دارد.

وزارت میراث فرهنگی از پیامدهای احتمالی تغییر در حریم تخت جمشید آگاه است. اگر مداخلات به منطقه فیروزی، بخش های ناشناخته شهر پارسه و محوطه های شماره ۵ و ۶، از جمله تل آجری، برسد، احتمال طرح موضوع در چارچوب تعهدات ایران نسبت به یونسکو افزایش خواهد یافت.

با توجه به نوع و گستره مداخله، ممکن است یونسکو هشدارهای جدی صادر کند یا وضعیت تخت جمشید را در چارچوب فهرست میراث جهانی مورد بررسی قرار دهد. به همین دلیل، تصمیم نهایی درباره توسعه مرودشت و حریم تخت جمشید می تواند به یکی از مهم ترین آزمون های فرهنگی دولت پزشکیان تبدیل شود.