جشن مهرگان چیست؟ از آیین باستانی ایرانیان تا سفره رنگارنگ پاییزی

به گزارش رکنا، مهرگان یکی از جشن‌های کهن ایرانی است که با «مهر» و مفاهیمی مانند دوستی، روشنایی و پیوند میان انسان‌ها گره خورده است. این جشن که در فصل پاییز برگزار می‌شده، در طول تاریخ جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ ایرانی داشته و هنوز هم یادآور یکی از زیباترین آیین‌های پاییزی ایران است.

جشن مهرگان چیست؟

مهرگان از جشن‌های مهم ایران باستان است که نام آن از «مهر» گرفته شده است. در منابع تاریخی، نام مهر با ایزد مهر یا میترا و همچنین با مفاهیمی چون پیمان و پیوند ارتباط دارد. پژوهش‌های ایران‌شناسی نشان می‌دهد مهرگان در سنت تقویمی ایران جایگاه مهمی داشته و از نظر اهمیت با نوروز مقایسه شده است.

مهرگان در اصل با چرخه فصل‌ها و سال کشاورزی ارتباط داشته و پاییز، زمان رسیدن بسیاری از محصولات و میوه‌ها، فضای مناسبی برای برگزاری جشن‌های برداشت و شکرگزاری فراهم می‌کرد.

مهرگان چه روزی است؟

در تقویم سنتی زرتشتی، مهر روز از ماه مهر زمان برگزاری مهرگان است؛ یعنی روز شانزدهم ماه مهر. در منابع تاریخی، درباره شکل تقویمی و مدت برگزاری این جشن در دوره‌های مختلف اختلاف‌هایی وجود دارد و مهرگان در برخی دوره‌ها به صورت جشنی چندروزه برگزار می‌شده است.

به همین دلیل، در روایت‌های مربوط به مهرگان با شکل‌های مختلفی از این جشن روبه‌رو می‌شویم.

چرا مهرگان اهمیت داشت؟

مهرگان فقط یک جشن ساده نبود. این آیین در دوره‌های مختلف تاریخی با دربار، جامعه، کشاورزی، هدیه دادن و گردهمایی ارتباط داشته است.

منابع تاریخی گزارش‌هایی از برگزاری جشن‌های باشکوه مهرگان در دوره‌های مختلف ارائه کرده‌اند. همچنین هدیه دادن یکی از جلوه‌هایی بوده که در گزارش‌های تاریخی مربوط به این جشن دیده می‌شود.

در برخی دوره‌ها، مهرگان فرصتی برای برگزاری مهمانی، موسیقی، شادی و دیدار با دیگران بوده است.

سفره مهرگان چه چیزهایی داشت؟

سفره مهرگان را می‌توان یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این جشن دانست. در بازسازی‌های امروزی، معمولاً از عناصر پاییزی و رنگ‌های گرم برای ایجاد حال‌وهوای مهرگان استفاده می‌شود.

البته باید توجه داشت که همه این موارد را نمی‌توان به عنوان اجزای قطعی سفره مهرگان در تمام دوره‌های تاریخی معرفی کرد؛ آیین‌ها و شکل سفره در دوره‌ها و مناطق مختلف تفاوت داشته‌اند.

مهرگان؛ جشن مهر و دوستی

واژه مهر در فرهنگ ایرانی تنها به یک نام یا عنوان تقویمی محدود نمی‌شود و در زبان و ادبیات فارسی با مفاهیمی مانند محبت، دوستی و وفاداری نیز پیوند پیدا کرده است.

به همین دلیل، مهرگان امروزی می‌تواند بهانه‌ای برای یادآوری اهمیت دوستی، خانواده، مهربانی و کنار هم بودن باشد؛ مفاهیمی که با فضای پاییزی و دورهمی‌های خانوادگی نیز هماهنگ هستند.

مهرگان در دوره‌های تاریخی

مهرگان در دوره‌های مختلف تاریخی ایران ادامه پیدا کرد و حتی پس از ورود اسلام به ایران نیز در برخی مناطق و میان گروه‌های مختلف به شکل‌های گوناگون برگزار شد.

منابع تاریخی نشان می‌دهند که برخی فرمانروایان و حکومت‌های پس از اسلام نیز مهرگان را به عنوان جشنی غیرمذهبی برگزار می‌کردند. در متون عربی و فارسی نیز از جشن، چراغانی، مهمانی، موسیقی و شادی‌های مربوط به مهرگان یاد شده است.

در دوره‌های بعد، شکل برگزاری مهرگان محدودتر شد، اما این جشن در میان زرتشتیان ایران همچنان جایگاه خود را حفظ کرد.

ارتباط مهرگان با پاییز

یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های مهرگان، پیوند آن با فصل پاییز است. رنگ‌های طلایی و نارنجی، میوه‌های رسیده، خنک شدن هوا و پایان فصل برداشت، همه فضایی را ایجاد می‌کنند که با مفهوم جشن پاییزی هماهنگ است.

مهرگان را می‌توان فرصتی برای توجه دوباره به بخشی از میراث فرهنگی ایران دانست؛ جشنی که در کنار نوروز، تصویری از اهمیت فصل‌ها، طبیعت و روابط اجتماعی در فرهنگ ایرانی ارائه می‌دهد.

مهرگان در دنیای امروز

امروزه علاقه به جشن‌های سنتی و آیین‌های ایرانی باعث شده مهرگان نیز دوباره مورد توجه قرار گیرد. برگزاری دورهمی‌های خانوادگی، چیدن سفره‌های پاییزی، معرفی تاریخ این جشن و اجرای برنامه‌های فرهنگی از جمله شکل‌هایی است که می‌تواند به آشنایی نسل جدید با این میراث کمک کند.

مهرگان فقط یک جشن متعلق به گذشته نیست؛ می‌توان آن را فرصتی برای بازخوانی مفاهیمی مانند مهر، دوستی، شادی، طبیعت و با هم بودن در زندگی امروز دانست.

جمع‌بندی

مهرگان یکی از جشن‌های کهن ایرانی و از آیین‌های مهم مرتبط با تقویم سنتی ایران است. این جشن در طول تاریخ دستخوش تغییراتی شده و شکل برگزاری آن در دوره‌های مختلف یکسان نبوده است. با این حال، پیوند آن با «مهر»، پاییز، شادی، گردهمایی و هدیه دادن باعث شده نام مهرگان همچنان در فرهنگ ایرانی زنده بماند.