فرهنگ محرم در استان‌ های مختلف ایران؛ از نخل‌ گردانی یزد تا گِل‌ مالی لرستان

به گزارش رکنا، ماه محرم در ایران تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی مردم هر منطقه به شمار می‌رود. هر استان با توجه به پیشینه تاریخی، زبان، موسیقی و آداب‌ورسوم خود، شیوه‌ای متفاوت برای عزاداری امام حسین (ع) دارد.

آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی با آیین مشهور «شاه‌حسین‌گویان» یا «شاخسی‌واخسی» شناخته می‌شوند. در این مراسم، عزاداران با حرکت‌های هماهنگ و نوحه‌های ترکی، ارادت خود را به واقعه کربلا نشان می‌دهند.

در اردبیل، آیین سنتی طشت‌گذاری جایگاه ویژه‌ای دارد. در روزهای پایانی ذی‌الحجه، طشت‌های آب را به مساجد می‌برند تا یادآور تشنگی شهدای کربلا و جوانمردی حضرت عباس (ع) باشد.

مردم گیلان و مازندران نیز با علم‌بندی، تعزیه‌خوانی، نخل‌گردانی و اطعام گسترده مردمی، مراسم محرم را برگزار می‌کنند. در این مناطق، حضور پررنگ مردم در مراسم محلی یکی از ویژگی‌های اصلی عزاداری است.

در تهران، هیئت‌های قدیمی بازار، حسینیه‌های تاریخی و مراسم گسترده محله‌محور، چهره متفاوتی به محرم داده‌اند و هر سال جمعیت زیادی در این مراسم حضور پیدا می‌کنند.

قم به دلیل جایگاه مذهبی خود، در ایام محرم میزبان زائران فراوانی از سراسر ایران و کشورهای دیگر است و مراسم عزاداری با شکوه خاصی برگزار می‌شود.

در اصفهان، نخل‌گردانی، تعزیه‌خوانی و آیین‌های تاریخی محله‌ها از مهم‌ترین جلوه‌های عزاداری به شمار می‌رود.

یزد یکی از مشهورترین استان‌های ایران در زمینه آیین‌های محرم است. نخل‌برداری یزد، که به‌عنوان یکی از میراث‌های فرهنگی کشور شناخته می‌شود، هر سال با حضور گسترده مردم برگزار می‌شود.

در کرمان و فارس، مراسم علم‌بندان، تعزیه و روضه‌های سنتی بخش مهمی از فرهنگ محرم را تشکیل می‌دهد.

مردم خوزستان با نوحه‌های عربی، مراسم یزله و سبک خاص عزاداری خود، فضایی متفاوت و پرشور ایجاد می‌کنند.

در لرستان، آیین گِل‌مالی یا خاک‌مالی از شناخته‌شده‌ترین رسوم عاشورایی ایران است. عزاداران در روز عاشورا با گل بر سر و لباس خود، اندوه و سوگواری‌شان را به تصویر می‌کشند.

در کرمانشاه، ایلام، چهارمحال‌وبختیاری و کهگیلویه‌وبویراحمد نیز نوحه‌های کردی، لری و بختیاری همراه با مراسم سنتی طایفه‌ای برگزار می‌شود.

در بوشهر و هرمزگان، صدای سنج و دمام یکی از شاخص‌ترین نمادهای محرم است و فضای خاصی به مراسم عزاداری جنوب کشور می‌بخشد.

در خراسان رضوی، مراسم محرم با محوریت حرم مطهر امام رضا (ع) و حضور گسترده زائران برگزار می‌شود و در خراسان شمالی و خراسان جنوبی نیز اقوام مختلف با آداب بومی خود در عزاداری شرکت می‌کنند.

در زنجان، دسته عظیم حسینی و مراسم یوم‌العباس شهرت ملی دارند و هر ساله هزاران نفر در آن حضور پیدا می‌کنند.

در قزوین، همدان، سمنان، مرکزی و البرز نیز مراسم سنتی تعزیه، روضه‌خوانی، سینه‌زنی و آیین‌های محله‌محور، بخش جدایی‌ناپذیر فرهنگ محرم هستند.

اگرچه شیوه برگزاری مراسم در هر استان متفاوت است، اما پیام مشترک همه آن‌ها زنده نگه داشتن فرهنگ ایثار، عدالت‌خواهی و یاد واقعه عاشوراست؛ فرهنگی که نسل به نسل در سراسر ایران حفظ شده است.

ماه محرم در ایران فقط یک مراسم مذهبی نیست، بلکه مجموعه‌ای از سنت‌ها، آیین‌ها و رسوم فرهنگی است که در هر استان با رنگ‌وبوی خاص خود برگزار می‌شود. بسیاری از این آیین‌ها قدمتی چندصدساله دارند و بخشی از هویت فرهنگی مردم هر منطقه محسوب می‌شوند.

معروف‌ترین آیین‌های محرم ایران

• طشت‌گذاری اردبیل: نمادی از آب‌رسانی و یادآور تشنگی شهدای کربلا
• نخل‌برداری یزد: حمل سازه چوبی بزرگ به نشانه تشییع پیکر امام حسین (ع)
• گِل‌مالی لرستان: یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های عزاداری ایران
• سنج و دمام بوشهر: مراسم موسیقایی مذهبی با قدمت طولانی
• شاه‌حسین‌گویان آذربایجان: آیین دسته‌روی همراه با ذکرهای هماهنگ
• دسته عظیم زنجان: از بزرگ‌ترین تجمع‌های عزاداری کشور

این تنوع آیین‌ها نشان می‌دهد که محرم در ایران علاوه بر بُعد مذهبی، بخشی مهم از میراث فرهنگی و هویت اجتماعی هر منطقه نیز به شمار می‌رود.