5 خرداد؛ روز مسجدسلیمان؛ روایت مسجدسلیمان و آغاز عصر نفت در خاورمیانه

به گزارش رکنا، ۵ خرداد، سالروز کشف نفت در مسجدسلیمان، تنها یادآور استخراج طلای سیاه نیست؛ بلکه روزی است که ایران وارد عصر صنعتی شد و خاورمیانه به یکی از مهم‌ترین مناطق انرژی جهان تبدیل شد. با این حال، پشت این شکوه تاریخی، روایت تلخی از رنج، تبعیض و محرومیت مردمی نهفته است که بر دریایی از ثروت زندگی کردند اما سهم اندکی از آن داشتند.

چرا ۵ خرداد «روز مسجدسلیمان» است؟

در ۵ خرداد ۱۲۸۷ خورشیدی برابر با ۲۶ مه ۱۹۰۸ میلادی، پس از ماه‌ها حفاری طاقت‌فرسا و هزینه‌های سنگین، نخستین چاه نفت خاورمیانه در منطقه نفتون مسجدسلیمان فوران کرد. صدای مهیب خروج نفت از دل زمین، نه‌تنها سکوت کوه‌های زاگرس را شکست، بلکه سرنوشت ایران را نیز دگرگون ساخت.

این کشف بزرگ، آغازگر شکل‌گیری صنعت نفت در ایران و خاورمیانه بود؛ صنعتی که در دهه‌های بعد اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار داد. به همین دلیل، ۵ خرداد در حافظه تاریخی ایران به‌عنوان «روز مسجدسلیمان» شناخته می‌شود؛ روزی که نام این شهر برای همیشه در تاریخ ثبت شد.

مسجدسلیمان کجاست؟

مسجدسلیمان در شمال شرقی استان خوزستان و در دل رشته‌کوه‌های زاگرس قرار گرفته است. این شهر با وجود جمعیتی نه‌چندان زیاد، یکی از مهم‌ترین شهرهای تاریخی و صنعتی ایران به شمار می‌رود.

طبیعت کوهستانی، چاه‌های نفت، تأسیسات قدیمی و محله‌های کارگری، هویت ویژه‌ای به این شهر داده‌اند. مسجدسلیمان را «مهد نفت ایران» و «زادگاه صنعت نفت خاورمیانه» می‌نامند؛ لقبی که ریشه در همان روز تاریخی ۵ خرداد دارد.

ماجرای کشف نفت در ایران

دارسی؛ مردی که سرنوشت نفت ایران را تغییر داد

در آغاز قرن بیستم، ایران کشوری فقیر و وابسته به کشاورزی بود. در آن دوران، هنوز کسی تصور نمی‌کرد که زیر خاک جنوب ایران، ثروتی عظیم نهفته باشد.

در سال ۱۹۰۱ میلادی، مظفرالدین شاه قاجار امتیاز استخراج نفت در بخش بزرگی از خاک ایران را به سرمایه‌دار انگلیسی «ویلیام ناکس دارسی» واگذار کرد. قراردادی که بعدها یکی از جنجالی‌ترین امتیازهای تاریخ ایران شناخته شد.

دارسی سرمایه هنگفتی برای اکتشاف نفت صرف کرد. گروه‌های زمین‌شناس و حفار انگلیسی پس از سال‌ها جست‌وجو، سرانجام در منطقه نفتون مسجدسلیمان به نشانه‌هایی امیدوارکننده رسیدند. حفاری ادامه یافت تا اینکه بامداد ۵ خرداد ۱۲۸۷، نفت با فشار شدید از چاه شماره یک فوران کرد. این اتفاق، آغاز رسمی عصر نفت در ایران بود.

مسجدسلیمان؛ نقطه آغاز تحول خاورمیانه

کشف نفت در مسجدسلیمان تنها یک موفقیت اقتصادی نبود؛ این اتفاق، خاورمیانه را وارد مرحله‌ای تازه کرد.

پس از کشف نفت، شرکت نفت انگلیس و ایران شکل گرفت و به‌سرعت زیرساخت‌های گسترده‌ای در جنوب کشور ایجاد شد. خطوط لوله از مسجدسلیمان تا آبادان کشیده شد، پالایشگاه عظیم آبادان ساخته شد و نخستین شهرک‌های صنعتی و نفتی ایران شکل گرفتند.

مسجدسلیمان در مدت کوتاهی به شهری پرجنب‌وجوش تبدیل شد؛ هزاران کارگر از نقاط مختلف ایران برای کار به این منطقه مهاجرت کردند و نخستین نشانه‌های زندگی صنعتی مدرن در این شهر پدیدار شد.

برخی معتقدند مسجدسلیمان، نخستین شهر مدرن صنعتی ایران بود؛ شهری که در آن برق، سینما، باشگاه، سیستم حمل‌ونقل و خانه‌های سازمانی پیش از بسیاری از نقاط کشور شکل گرفت.

نفت؛ ثروتی که نابرابر تقسیم شد

اما پشت ظاهر مدرن صنعت نفت، واقعیتی تلخ جریان داشت.

کارکنان و مدیران انگلیسی در محله‌هایی مجهز با امکانات رفاهی کامل زندگی می‌کردند؛ خانه‌های ویلایی، باشگاه‌های اختصاصی، استخر و امکانات درمانی در اختیار آنان بود. در مقابل، بسیاری از کارگران ایرانی در محله‌های محروم و با حداقل امکانات روزگار می‌گذراندند.

این شکاف طبقاتی، یکی از نخستین جلوه‌های نابرابری اقتصادی مدرن در ایران بود. مردم بومی مسجدسلیمان، با وجود آنکه بر روی بزرگ‌ترین ثروت ملی کشور زندگی می‌کردند، سهم اندکی از درآمدهای نفتی داشتند.

نفت برای برخی رفاه و قدرت آورد، اما برای بسیاری دیگر، تنها سختی، آلودگی و فقر به همراه داشت.

مسجدسلیمان و شکل‌گیری جنبش‌های اجتماعی

مسجدسلیمان تنها خاستگاه نفت نبود؛ این شهر به یکی از مهم‌ترین مراکز شکل‌گیری اعتراضات کارگری و تحولات سیاسی ایران نیز تبدیل شد.

کارگران صنعت نفت، نخستین اعتصاب‌های سازمان‌یافته کشور را در همین مناطق نفتی شکل دادند. اعتراض به شرایط کاری، تبعیض میان کارکنان ایرانی و خارجی و دستمزدهای پایین، زمینه‌ساز جنبش‌های اجتماعی مهمی شد.

در دهه‌های بعد، همین نارضایتی‌ها به یکی از عوامل مهم شکل‌گیری جنبش ملی شدن صنعت نفت تبدیل شد؛ جنبشی که به رهبری دکتر محمد مصدق، صنعت نفت ایران را از سلطه خارجی خارج کرد.

به همین دلیل، مسجدسلیمان تنها یک شهر نفتی نیست؛ بلکه بخشی از حافظه سیاسی و اجتماعی ایران معاصر است.

مسجدسلیمان امروز؛ شهری با گذشته‌ای بزرگ و آینده‌ای مبهم

با گذشت بیش از یک قرن از کشف نفت، مسجدسلیمان همچنان با مشکلات فراوانی روبه‌رو است.

بیکاری گسترده، مهاجرت جوانان، فرسودگی زیرساخت‌ها، کمبود امکانات شهری و وابستگی شدید اقتصادی به نفت، از مهم‌ترین چالش‌های این شهر محسوب می‌شود.

بسیاری از محله‌های قدیمی نفتی فرسوده شده‌اند و بخش قابل توجهی از جمعیت شهر برای یافتن شغل و زندگی بهتر به شهرهای دیگر مهاجرت کرده‌اند.

این در حالی است که مسجدسلیمان روزگاری قلب تپنده اقتصاد ایران بود؛ شهری که ثروت عظیمی برای کشور تولید کرد، اما خود از توسعه پایدار محروم ماند.

ظرفیت‌های فراموش‌شده مسجدسلیمان

با وجود مشکلات، مسجدسلیمان هنوز ظرفیت‌های بزرگی برای احیا و توسعه دارد.

گردشگری صنعتی و تاریخی

چاه شماره یک نفت، تأسیسات قدیمی، خانه‌های تاریخی شرکت نفت و فضای منحصربه‌فرد این شهر می‌تواند به یکی از مهم‌ترین مراکز گردشگری صنعتی خاورمیانه تبدیل شود.

توسعه انرژی‌های نو

اقلیم گرم و آفتابی منطقه، فرصت مناسبی برای سرمایه‌گذاری در انرژی خورشیدی و پروژه‌های نوین انرژی فراهم کرده است.

حمایت از جوانان و کارآفرینی

مسجدسلیمان دارای نیروی انسانی جوان و تحصیل‌کرده است. حمایت از استارتاپ‌ها، صنایع کوچک و مشاغل بومی می‌تواند اقتصاد شهر را از وابستگی مطلق به نفت خارج کند.

ایجاد موزه بزرگ نفت خاورمیانه

راه‌اندازی موزه جامع صنعت نفت در محل چاه شماره یک، می‌تواند این شهر را به مقصدی مهم برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کند.

۵ خرداد؛ روزی برای یادآوری مسئولیت تاریخی

روز مسجدسلیمان تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ این روز یادآور مسئولیتی تاریخی است.

مسئولیتی برای بازسازی شهری که پایه‌گذار اقتصاد مدرن ایران بود. مسئولیتی برای مردمی که دهه‌ها بار صنعت نفت را بر دوش کشیدند، اما کمتر دیده شدند. و مسئولیتی برای یادآوری این حقیقت که توسعه واقعی، تنها با استخراج ثروت حاصل نمی‌شود؛ بلکه نیازمند عدالت، رفاه اجتماعی و توجه به انسان‌هاست.

مسجدسلیمان هنوز هم می‌تواند نماد پیشرفت و توسعه باشد؛ اگر نگاه به این شهر، تنها به نفت محدود نماند.

۵ خرداد، فقط سالروز فوران نفت نیست؛ روز روایت شهری است که تاریخ ایران را تغییر داد.