درگذشت کیوان خسروانی طراح لباس‌های فرح پهلوی و راوی مدرن میراث تاریخی ایران

به گزارش رکنا، با این حال، اهمیت کار کیوان خسروانی تنها به استفاده از نقش‌ها و پارچه‌های ایرانی محدود نمی‌شد. او تلاش داشت صنایع دستی را با نیازهای طراحی معاصر پیوند بزند. گاهی جنس پارچه را تغییر می‌داد، گاهی مقیاس نقش‌ها را دستکاری می‌کرد، گاهی چاپ و گلدوزی را در کنار یکدیگر به کار می‌گرفت و در مواردی حتی بافت پارچه را از ابتدا متناسب با فرم لباس طراحی می‌کرد.

همین نگاه به سنت را می‌توان در معماری خسروانی نیز مشاهده کرد. برای او سنت مجموعه‌ای از فرم‌های آماده برای تکرار نبود؛ بلکه ماده‌ای زنده بود که می‌توانست با نیازهای زمانه تطبیق پیدا کند. همان‌طور که در معماری به مصالح، اقلیم، شیوه ساخت و سبک زندگی مردم توجه داشت، در طراحی لباس نیز پیش از عناصر تزئینی، به پارچه، بافت، چاپ، سوزن‌دوزی و مهارت سازندگان آنها اهمیت می‌داد.

کیوان خسروانی ۷ مرداد ۱۳۱۷ در تهران متولد شد. پدرش، سپهبد مرتضی خسروانی، ریاست اداره دادرسی ارتش را بر عهده داشت. او تحصیلات معماری خود را در دانشگاه تهران و در دوره‌ای گذراند که هوشنگ سیحون از استادان تأثیرگذار دانشکده بود و با درجه ممتاز فارغ‌التحصیل شد. پس از آن نیز با استفاده از بورس دولت فرانسه برای ادامه تحصیل به مدرسه هنرهای زیبای پاریس رفت.

اقامت در پاریس، علاوه بر معماری، او را با دنیای مد سطح بالای فرانسه نیز آشنا کرد. در زندگی‌نامه رسمی خسروانی آمده است که از طریق کاساندر، مدل پیر بالمَن، با این طراح فرانسوی آشنا شد و در برخی برنامه‌های خانه مد بالمَن همکاری کرد. این تجربه بعدها و پس از بازگشت او به ایران، در مسیر حرفه‌ای‌اش اهمیت بیشتری پیدا کرد.

خسروانی پس از بازگشت به ایران در دهه ۱۳۵۰، در کنار معماری و فعالیت‌های فرهنگی، به‌طور جدی وارد عرصه طراحی مد شد. او با همکاری کامران دیبا بوتیک پوشاک مردانه «الگانت ۲۷» را راه‌اندازی کرد و پس از آن نیز بوتیک‌های «نامبر وان» و «میس نامبر وان» را تأسیس کرد؛ فضاهایی که بخشی از فرهنگ نوظهور بوتیک‌داری و پوشاک جوانان در تهران دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ به شمار می‌رفتند.

خسروانی در توصیف لباس‌های عشایری ایران و مقایسه آنها با پوشش مردم ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان، لباس زنان قشقایی را نمونه‌ای برجسته می‌دانست و درباره آن گفته بود: «تنها لباسی که در ایران فوق‌العاده بوده لباس زن قشقایی است که بی‌نظیر بوده در زیبایی.»

او همچنین این لباس‌ها را با آثار پی‌یرو توسی، طراح لباس نامدار ایتالیایی، مقایسه می‌کرد؛ هنرمندی که همکاری طولانی و دقیقش با لوکینو ویسکونتی، کارگردان بزرگ ایتالیایی، به خلق برخی از ماندگارترین تصاویر تاریخ سینما انجامید.

سوزن‌دوزی بلوچستان نیز یکی از عناصر مهم در مجموعه لباس‌های خسروانی بود. این هنر که در زبان بلوچی «سوچن‌دوزی» نامیده می‌شود، در پوشاک زنان بلوچ معمولاً در قسمت‌هایی مانند پیش‌سینه، سرآستین، جیب و بخش پایینی شلوار به کار می‌رود.

لباس به‌عنوان بخشی از هویت عمومی

در کارنامه خسروانی، طراحی لباس رسمی زنان صاحب برخی مناصب دولتی، لباس رسمی شهردار تهران، پوشش‌های مرتبط با دانشگاه فارابی و دانشگاه تهران و همچنین لباس مهمانداران و کارکنان شرکت هواپیمایی ملی ایران «هما» نیز دیده می‌شود.

در تمام این فعالیت‌ها، نگاه معمارانه خسروانی به طراحی قابل مشاهده است. او پس از تحصیل در تهران و پاریس، مدتی در رم به مرمت بناهای تاریخی پرداخت و پیش از بازگشت به ایران نیز با جین درو و مکسول فرای، زوج معمار بریتانیایی، همکاری کرد.

در ایران، مهمانسرای نایین، کتابخانه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در گود زنبورک‌خانه و خانه خانوادگی خسروانی در فرمانیه از جمله آثار معماری او بودند.

مهمانسرای نایین نمونه روشنی از رویکرد او به پیوند سنت و طراحی معاصر است. این بنا با الهام از معماری بومی و با مشارکت صنعتگران محلی ساخته شد، اما هدف از طراحی آن بازسازی یک بنای تاریخی نبود. بنا قرار بود در عین استفاده از دانش و مهارت‌های محلی، نیازهای یک مهمانسرای معاصر را نیز پاسخ دهد. در معرفی این پروژه نیز بر سازگاری بنا با اقلیم و استفاده همزمان از روش‌های ساخت جدید و دانش بومی تأکید شده است.

حساسیت خسروانی تنها به معماری یک بنا محدود نمی‌شد و بافت تاریخی شهر نیز برای او اهمیت داشت. در سال ۱۳۵۶، همزمان با مطرح شدن تخریب بخش‌هایی از محله عودلاجان تهران به بهانه نوسازی، او مجموعه‌ای از کروکی‌های معماری خود را در همان محله به نمایش گذاشت تا توجه افکار عمومی را به خطر نابودی بافت تاریخی جلب کند.

پس از خروج از ایران در پی انقلاب اسلامی، فعالیت حرفه‌ای خسروانی بیشتر در زمینه معماری داخلی و مرمت ادامه یافت، اما ارتباط او با فرهنگ و میراث ایران همچنان برقرار ماند.

سنت برای ماندن باید بتواند تغییر کند

شاید مهم‌ترین بخش میراث کیوان خسروانی را نه بتوان در یک لباس یا ساختمان مشخص، بلکه در نوع نگاه او به گذشته و سنت جست‌وجو کرد.

در طراحی مد، یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای استفاده از میراث فرهنگی، انتقال نقش‌ها و عناصر شناخته‌شده به سطح لباس است؛ گل، بته، سوزن‌دوزی یا تکه‌ای قلمکار می‌تواند به‌سرعت هویت ایرانی یک لباس را نمایان کند. اما خسروانی تلاش داشت از این مرحله فراتر برود.

در نگاه او، حفظ یک هنر یا تکنیک قدیمی الزاماً به معنای دست‌نخورده نگه داشتن آن نبود. گاهی برای زنده ماندن یک میراث، باید کاربردی تازه برای آن پیدا کرد و آن را با نیازهای زمانه پیوند زد.

درگذشت کیوان خسروانی پایان زندگی یکی از چهره‌هایی است که معماری، مد، صنایع دستی و حفاظت از میراث فرهنگی را حوزه‌هایی جدا از یکدیگر نمی‌دید. در جهان او، یک پارچه می‌توانست به اندازه یک ساختمان موضوع طراحی باشد و یک تکنیک قدیمی زمانی می‌توانست به زندگی خود ادامه دهد که برای آن جایگاهی در زمان حال پیدا شود.

خسروانی طراح لباس های فرح پهلوی بوده است.