رییس پیشین بانک مرکزی: آیا اقتصاد ایران به یک فرمانده نیاز دارد؟

ضرورت ایجاد هماهنگی در سیاست های اقتصادی کشور

در یادداشتی اخیر، به اهمیت اصلاحات اقتصادی و چالش هماهنگی میان دستگاه های مختلف پرداخته شده است. در این یادداشت، با طرح سوالی پیرامون نهاد مسئول برای سامان بخشی به اصلاحات اقتصادی، تاکید شده که بخش مهمی از مشکلات اقتصادی در کشور نه از نبود سیاست های کارآمد، بلکه از فقدان هماهنگی میان آن ها ناشی می شود.

برای مثال، ممکن است سیاست پولی به منظور کنترل تورم طراحی شود، در حالی که سیاست مالی باعث افزایش کسری بودجه شود. همینطور، سیاست ارزی ممکن است به هدف تثبیت نرخ ارز حرکت کند، اما سیاست تجاری یا بودجه ای پیامدهایی مغایر با آن ایجاد کند. در چنین شرایطی، هر دستگاه ممکن است وظایف خود را انجام داده باشد، اما نبود هماهنگی میان این سیاست ها باعث شود اقتصاد به نتیجه مطلوب نرسد.

مشکل ناهماهنگی میان دستگاه ها

این وضعیت به عنوان ناهماهنگی نهادی شناخته می شود. در شرایط این چنینی، این سوال مطرح می شود که آیا کشور نیازمند یک فرمانده اقتصادی است؟ هرچند این دغدغه از دل نگرانی های واقعی سرچشمه می گیرد، اما طرح مسئله به این صورت شاید پاسخ کاملی به چالش موجود نباشد.

بررسی تجربیات کشورهایی که در اقتصاد موفق بوده اند نشان می دهد که موفقیت آن ها بیشتر به وجود نهادهای اثربخش، تفکیک روشن مسئولیت ها و سازوکارهای هماهنگی وابسته بوده است تا حضور فردی قدرتمند در رأس تصمیم گیری. اختلاف میان دستگاه هایی همچون وزارت دارایی، بانک مرکزی و نهادهای برنامه ریزی در اقتصادهای پیشرفته امری طبیعی است، اما آنچه تفاوت اصلی را ایجاد می کند وجود فرآیندها و قواعد مشخص برای رفع این اختلاف هاست.

هماهنگی به عنوان محور راهبردهای اقتصادی

در این کشورها، هماهنگی به معنای حذف استقلال دستگاه ها نیست؛ بلکه مفهوم آن، حرکت همه نهادها در چارچوب اهداف مشترک است. بانک مرکزی مسئولیت حفظ ثبات پولی و کنترل تورم را بر عهده دارد، دولت سیاست های مالی و بودجه ای را مدیریت می کند و هر دستگاه اجرایی وظایف تخصصی خود را در چارچوب یک راهبرد کلان اقتصادی دنبال می کند. این هم راستایی در سیاست ها به فعالان اقتصادی کمک می کند تا آینده را با اطمینان بیشتری پیش بینی کنند.

اما اگر چنین هماهنگی وجود نداشته باشد، هزینه های این ناهماهنگی فقط به دولت محدود نمی شود و کل اقتصاد با پیامدهایی همچون افزایش نااطمینانی، کاهش سرمایه گذاری، افت اعتماد بخش خصوصی و ناکارآمدی اصلاحات مواجه خواهد شد.

حکمرانی اقتصادی با تمرکز بر انسجام تصمیمات

یکی از وظایف کلیدی حکمرانی اقتصادی ایجاد هماهنگی میان سیاست های مختلف است. این وظیفه نباید به معنای جایگزینی تصمیم گیری برای همه دستگاه ها باشد، بلکه باید میان تصمیمات آن ها انسجام ایجاد شود.

در واقع، پرسش مهم این است که سازوکار نهادی مناسب برای ایجاد این هماهنگی میان سیاست های مالی، پولی، ارزی و تجاری چگونه باید طراحی شود تا استقلال حرفه ای هر یک از این حوزه ها حفظ گردد؟

بدون وجود چنین سازوکاری، حتی بهترین برنامه های اصلاحی ممکن است در مرحله اجرا با مشکلاتی چون تعارض، تأخیر یا توقف روبرو شوند. این مسئله یکی از پیش نیازهای اساسی موفقیت در اجرای اصلاحات اقتصادی است.